1- سله شکنی و خاکورزی مزراع زعفران

در مزارع زعفران سله شکنی و وجین علف های هرز با دقت زیادی انجام می گیرد زیرا اهمیت زیادی در کمیت و کیفیت تولید دارد. از زمان کاشت پیاز تا زمان گلدهی زعفران پس از هر آبیاری و در طول سالهای بهره برداری بعد از اولین آبیاری مزرعه را به وسیله چهار شاخ، گاوآهن یا رتیواتور به عمق حدود ۶ تا ۸ سانتیمتر سله شکنی می نمایند.

1-1- مزایای سله شکنی

  • نرم شدن لایه سطحی خاک و تسهیل خروج گل از خاک بر اثر سله شکنی: در صورت عدم انجام به موقع و صحیح علملیات سله شکنی در مزارع زعفران، لایه سطحی سفت و سخت خاک مانع از رشد تیچ‌های زعفران و خروج گل می گردد. در این حالت یا گیاه نمی تواند از خاک خارج شود یا اکثر انرژی گیاه صرف شکافتن خاک شده و توان گل‌ دهی نخواهد داشت یا عملکرد آن بسیار تحت تاثیر قرار خواهد گرفت (شکل 1).
  • بهبود ساختار خاک، تهویه خاک و هوادهی در اثر سله شکنی: اصلاح ساختار لایه سطحی خاک و افزایش نفوذپذیری خاک می تواند به تسهیل و یکنواختی نفوذ آب به خاک و همچنین حفظ رطوبت خاک و نهایتا بهبود در عملکرد، رشد و بنیه گیاه زعفران موثر واقع گردد.
  • ترکیب کود حیوانی پخش شده با خاک در اثر سله شکنی: یکی دیگر از فواید سله شکنی مزارع زعفران ترکیب کودهای حیوانی با خاک و قرار دادن آنها در زیر لایه سطحی است که می تواند به اصلاح ساختار خاک سطحی، افزایش فعالیت میکرواگانسیم های مفید خاک، نزدیک تر شدن مواد مغذی به ریشه و افزایش کارایی کاربرد کودهای شیمیایی کمک کند.
  • از بین رفتن علفهای هرز در اثر سله شکنی: در طی عملیات سله شکنی بسته به اداوات مورد استفاده و سطح دقت کارگران به از بین بردن علف های هرز نیز کمک می نماید.
صرف انرژی بنه جهت خروج تیج در زمین سله بسته و در نتیجه عدم توان گلدهی; خاکورزی زعفران; ادوات خاکورزی زعفران; سله شکنی زعفران; چهارشاخ زنی زعفران;

شکل 1- صرف انرژی بنه جهت خروج تیج در زمین سله بسته و در نتیجه عدم توان گلدهی

2-1- عوامل موثر بر زمان سله شکنی

سله شکنی مزارع زعفران در ابتدای فصل رشد و بعد از اولین آبیاری و به محض گاورو شدن زمین انجام می‌گیرد. زمان اولین آبیاری تابعی از وضعیت آب و هوایی منطقه است. همچنین با توجه به کمبود منابع آبی و تمرکز کشت این محصول در نواحی کم آب، برخی کشاورزان مجبورند مزارع خود را زودتر، تعدادی به موقع و تعداد دیگر دیرتر آبیاری نمایند. علاوه بر موضوع کمبود آب برخی کشاورزان نیز شیفت بندی قطعات مزارع خود را به عنوان راهبردی جهت جلوگیری از همزمان شدن اوج گلدهی در مزرعه و مواجهه با کمبود نیروی کارگری اتخاذ می کنند. از این رو عملیات سله شکنی نیز متعاقبا متغییر بوده و معمولا از اواسط مهرماه تا دهه سوم آبان ماه انجام می پذیرد.

3-1- عوامل موثر بر تعیین عمق سله شکنی و انتخاب ادوات خاکورزی

سله شکنی از عملیات های حساس مرحله داشت است، زیرا در این زمان جوانه های زعفران تا نزدیکی سطح خاک آمده اند و سله شکنی بایستی به نحوی انجام گیرد که تیج ها و بنه ها صدمه نبینند (شکل …). به طور کلی عمق خاک ورزی جهت سله شکنی بستگی به فاصله جوانه های زعفران تا سطح خاک دارد که این خود تابعی از زمان آبیاری اول است. هر چه زمان آبیاری اول زعفران به تأخیر بیافتد و دیرتر انجام شود، جوانه های زعفران به سطح خاک نزدیک تر شده (به دلیل نزدیک شدن زمان برداشت) 2-1- و می بایست انجام عملیات سله شکنی با عمق کمتر و دقت و حساسیت بیشتری صورت گیرد.

شکل2- جوانه های زعفران در نزدیکی سطح خاک (لایه سطحی خاک برداشته شده است)

هم اکنون در مناطق مختلف کشور، کشاورزان با وسایل و روش های مختلفی، عملیات سله شکنی مزارع زعفران را انجام می دهند و انتخاب نوع وسیله بستگی به زمان آبیاری اولیه زعفران، امکانات و تجهیزات دردسترس، سطح کشت و توان مالی کشاورز دارد.

در بیشتر مناطق عملیات سله شکنی با استفاده از رتیواتور (گاو آهن دوار) انجام می شود که این رتیواتور توسط یک تراکتور باغی کشیده می شود. استفاده از تراکتورهای باغی به علت وزن کم و قابلیت مانوردهی بالای آنها در مزارع می باشد. به منظور جلوگیری کردن از آسیب رساندن به جوانه های زعفران توسط رتیواتور، کشاورزان به ابتکار خویش تیغه های L شكل رایج رتیواتور را با تیغه های عمودی سه شاخه ای تعویض می کنند (شکل 3). نمونه دیگری از تیغه طراحی و ساخته شده مخصوص سله شکنی مزارع زعفران در شکل 4 نشان داده شده است.

تیغه تیلر مخصوص زعفران، سله شکنی زعفران

شکل 3- تعویض تیغه های L شکل با تیغه های عمودی سه شاخه ای
(الف – تیغه های L شکل رایج ب – تیغه های جایگزین شده)

تیغه L شکل متداول (تصویر راست) با تیغه عمودی طراحی و ساخته شده جهت سله شکنی مزارع زعفران (تصویر چپ); تیغه تیلر مخصوص زعفران; تیغه مخصوص خاکورزی و سله شکنی زعفران; سله شکنی زعفران; تیغه های مخصوص کشت زعفران;

شکل 4- نمونه تیغه L شکل متداول (تصویر راست) با تیغه عمودی طراحی و ساخته شده جهت سله شکنی مزارع زعفران (تصویر چپ)

چنانچه آبیاری اولیه زعفران دیرتر از موعد مقرر انجام گیرد که در بسیاری از موارد به علت کمبود آب اجتناب ناپذیر است، استفاده از این وسیله نیز باعث خسارت فراوان به محصول شده و جوانه های زعفران را از بین می برد. بنابراین در چنین شرایطی کشاورزان مجبورند تا جهت سله شکنی از روش های سنتی استفاده نمایند. از روش های سنتی سله شکنی مزارع زعفران، استفاده از چهار شاخ می باشد. این وسیله همانند بیل بوده با این تفاوت که دارای چهار تا نه (بسته به توان و نیروی کارگر) دندانه میخی شکل در انتها می باشد که توسط نیروی انسانی با فشار پا و با زاویه تمایل خاص کاربرد آن وارد خاک شده و با نیروی دست وارد بر دسته آن، خاک را بالا می آورد. خاک ضمن بالا آمدن و عبور از بین دندانه ها شکسته و خرد می شود. استفاده از این وسیله وقت گیر بوده و به نیروی کارگری فراوان نیاز است. در شکل 5 نمونه هایی از ابزارها و دستگاه های سله شکنی مزارع زعفران نشان داده شده است.

عملیات سله شکنی دستی و مکانیزه مزارع زعفران; سله شکنی زعفران; ادوات خاکورزی زعفران;

شکل 5- عملیات سله شکنی دستی و مکانیزه مزارع زعفران

به عنوان یک قاعده کلی بهتر است با توجه به زمان آبیاری (زودهنگام، به موقع و دیرهنگام) به توصیه های زیر توجه گردد:

  • آبیاری زودهنگام: در این شرایط با توجه به اینکه جوانه ها و تیج زعفران پایین است بهتر است عملیات سله شکنی به ترتیب با اولویت رتیواتور و دستگاه های مکانیزه سله شکنی (مزیت اقتصادی و کارایی بالا)، چهارشاخ و نهایتا گاوآهن دامی استفاده گردد.
  • آبیاری به موقع: در این شرایط نیز با توجه به اینکه هنوز جوانه ها و تیج زعفران پایین است می توان عملیات سله شکنی را به ترتیب با اولویت رتیواتور و دستگاه های مکانیزه سله شکنی (مزیت اقتصادی و کارایی بالا)، چهارشاخ و نهایتا گاوآهن دامی انجام داد.
  • آبیاری دیرهنگام: در این شرایط با توجه به اینکه جوانه ها و تیج زعفران به نزدیکی سطح زمین بسیار نزدیک است؛ توصیه می شود از ورود ادوات نسبتا سنگین سله شکنی به داخل مزرعه مانند رتیواتور و سایر دستگاه های مکانیزه که عمق سله شکنی بالاتری نیز دارند جدا خودداری گردد و بسته به اینکه چقدر آبیاری دیرتر انجام گرفته بهتر است عملیات سله شکنی یا با چهارشاخ انجام گیرد یا در صورتی که زمان خیلی از دست رفته باشد از سله شکنی خودداری گردد (به ویژه اگر مزرعه سله شدید نداشته باشد).