1- کنترل و مدیریت علف های هرز زعفران

علف هرز، گیاه یا گروهی از گیاهان هستند که ناخواسته در زمین‌های کشاورزی رشد کرده و با ایجاد مزاحمت و رقابت با گیاه اصلی می تواند در حد بالایی به کمیت و کیفیت محصول آسیب بزند. با توجه به رشد کند و توانایی رقابت نسبتا پائین گیاه زعفران، علف های هرز می توانند به مهمترین عوامل کاهش عملکرد این محصول (تا بیش از 20 درصد) تبدیل گردند.
علف های هرز دارای تنوع بالا و ویژگی های منحصر به فردی هستند و به شیوه های مختلفی تکثیر و در مزارع منتشر می شوند. از این رو برای از بین بردن علف های هرز توصیه می شود جهت حصول بهترین نتیجه از ترکیب دو یا چند روش استفاده گردد. شیوه های مکانیکی، زراعی، بیولوژیکی و شیمیایی از جمله راهکارهای متداول مبارزه با علف های هرز به شمار می روند، اما در زراعت زعفران روش مکانیکی به ویژه وجین متداول تر بوده (شکل ۱) و امکان استفاده از روش های شیمیایی (سموم کم خطر) نیز با توجه به خواب تابستانی بنه زعفران وجود دارد.

کنترل مکانیکی علف های هرز و سله شکنی مزرعه زعفران، زعفیران

شکل ۱- کنترل مکانیکی علف های هرز (راست) سله شکنی همراه با کنترل مکانیکی (چپ)

در زراعت زعفران «عملیات وجین» با توجه به این که بوته زعفران ضعیف، کوتاه و ظریف است، از اهمیت بسیاری برخوردار است زیرا چنانچه زمین کشت از وجود علف های هرز پاک نشود پس از مدتی تمام مزرعه را پوشانده و نابودی آنها به سختی امکان پذیر خواهد بود. بنابراین در پنج ماه بهار و تابستان که پیاز زعفران دوره استراحت تابستانی خود را می گذراند، کشاورزان با استفاده از وسایل دستی و ماشینی، به راحتی علف های هرز را از بین می برند. کشاورزان از بردن ماشین آلات سنگین به داخل زمین خودداری می کنند زیرا این وسایل باعث کوبیدگی سطح خاک می شوند. در هر صورت اولین وجین زعفران پس از برداشت گل ها (گل پاک)، دومین آن به فاصله یک ماه پیش از آبیاری و پس از شخم زمین و وجین سوم به هنگام برداشت علوفه زعفران و سرانجام آخرین وجین در فصل تابستان انجام می شود.

زعفران گیاهی است که چند سال متوالی در یک مزرعه می ماند در نتیجه علف های هرز گوناگون در مزرعه ظاهر شده و با زعفران رقابت می کنند. زعفران گیاهی کوتاه قامت است و به راحتی توسط علف های هرز بلند قامت مغلوب می شود.
علف های هرز نه تنها از طریق جذب رطوبت، نور خورشید و مواد غذایی سبب کاهش تولید می گردند بلکه میزبان انواعی از عوامل بیماری زا می باشند که باعث شیوع و بقای بیماری های زعفران در خاک نیز می باشند، همچنین بسیاری از علفهای هرز دارای ترشحات سعی از برگ یا ریشه بوده که می تواند به زعفران خسارت وارد کند. خسارت علف های هرز با توجه به چند ساله بودن زعفران و رشد سبزینه ای اندکی که در سال های اول رشد و نیز به خاطر استفاده زارعین از کودهای دامی آلوده، قابل توجه می باشد و اگر علفهای هرز زعفران دیر کنترل شوند، می توانند عملکرد را بسته به تعداد و نوع علف هرز از ۱۵ تا ۸۰ درصد کاهش دهند.

1-1- گونه های علف‌های هرز – توزیع مکانی و زمانی

در مجموع ۱۱۳ گونه علف هرز یک ساله و ۷۱ گونه علف هرز چند ساله در نواحی اصلی کشت زعفران شناسایی شده و در این میان گونه های مربوط به خانواده کاسنی و خانواده گراس ها شایع تر می باشند. علفهای هرز بومادران، اُزمک، تلخه بیان و جو موشی، خارشتر، پیچک صحرایی، هفت بند و پوآ نیز از مهم ترین علف های هرز مزارع زعفران گزارش شده اند.

در مزارع زعفران وضعیت تنوع و تراکم علف های هرز بسته به منطقه کشت و دوره های مختلف سال و سن مزرعه متغیر است. با این حال با توجه به ارزیابی های صورت گرفته از انواع و خصوصیات علف های هرز مشاهده شده در مزارع زعفران و همچنین تغییر در میزان فراهمی شرایط رشد و نمو در طول سال علف های هرز متداول زمستانه شامل شلمی، ماشک، بی تی راخ، شاه تره، کاژیره سیاه، گلرنگ و خاکشیر تلخ و علف های هرز بهاره زعفران شامل علف پشمکی، اُزمک و جو دره و علف های هرز تابستانه زعفران شامل خارشتر و علف هفت بند می باشند.

خطرناک ترین علف هرز زعفران (نوعی زنبق هم خانواده زعفران .Iris sp) است (شکل 2). تشخیص پیازهای زعفران از پیازهای این علف هرز از روی رنگ الیاف روی بنه، شکل بنه و بافت داخلی بنه امکان پذیر است. رنگ الیاف روی پیازها در زعفران تیره تر از رنگ الیاف روی پیازهای علف هرز زنبق می باشد. شکل پیازهای زعفران مخروطی و بافت داخل آن تیره تر و کم آبدار تر از بافت داخلی بنه زنبق است. در مرحله رویشی این دو گیاه از روی برگ ها به راحتی قابل تشخیص و تفکیک هستند چون برگهای زعفران باریک در حالیکه در برگ زنبق عرض پهنک برگ تا ۱۰ برابر برگ زعفران می رسد. خطرناکی این علف هرز به دلایل مختلف از جمله قدرت تولید بذر حقیقی و غیرحقیقی است یعنی علاوه بر تولید پیاز، بذر حقیقی ایجاد می کند که این بذور با آب آبیاری و باد قابل گسترش است در حالیکه تولید زعفران فقط متکی به پیاز است. استفاده از علف کش ها به هیچ عنوان روی این علف هرز که هم خانواده زعفران است تأثیری نداشته و حتی به غالب شدن آن کمک می کند.

مقایسه اندام های مختلف در گلایول سیاه (زعفران وحشی) و زعفران

شکل ۲- مقایسه اندام های مختلف در گلایول سیاه و زعفران، بالا-راست: بوته گلایول سیاه (راست) بوته زعفران (چپ)، بالا-چپ: تک برگ گلایول سیاه (راست) و تک برگ زعفران (چپ)، پایین-راست: پیاز گلایول سیاه (راست)، پیاز زعفران (چپ)، پایین- چپ: بوته گلایول سیاه با گل و میوه

بر اساس مطالعات انجام شده حدود ۷۰ درصد گونه های علف هرز را در اردیبهشت ماه علفهای هرز یکساله و مابقی را گونه های چند ساله تشکیل می دهند. در تیر ماه یک ساله ها به ۴۷ درصد و چند ساله ها به ۵۳ درصد می رسند. خانواده های آستاراسه، براسیکاسه و پوآسه شاخص ترین خانواده ها هستند (شکل 3).

نمایی از مزارع زعفران آلوده به علف های هرز

شکل ۳- نمایی از مزارع زعفران آلوده به علف های هرز

جدول ۱- برخی از علف های هرز شناسایی شده در مزارع زعفران

نام فارسی
نام محلی
نام علمی
تصویر
تلخه باغی
تلخک
Acroptilon repens D.C.
تلخه باغی، تلخک، Acroptilon repens D.C.
خارلته
خارلته
Circium arvense
خارلته، Circium arvense
خارشتر
خارشتری
Alhagi camelerum Fisch
خارشتر، خارشتری، Alhagi camelerum Fisch
تلخ بیان
تلخ – کرتلخه
Sophora alepecurides
گل گندم
گل گندم
Centaurea cyanus L.
گل گندم، Centaurea cyanus L.
گاو چاق کن
شیرینک
Lactuca scariola L.
گاو چاق کن، شیرینک، Lactuca scariola L.
گل قاصدک
گل قاصد
Taraxacum officinale
گل قاصدک، گل قاصد، Taraxacum officinale
گلرنگ وحشی
خارزرد
Carthamus lanatus
گلرنگ وحشی، خارزرد، Carthamus lanatus
بومادران
بومادرو
Achillea millefolium L.
بومادران، بومادرو، Achillea millefolium L.
درمنه
یوشان
Artemisia herba alba Asso.
درمنه، یوشان، Artemisia herba alba Asso.
خاکشیر
Sisymbrium irio L.
خاکشیر، Sisymbrium irio L.
جو موشی
جو موشی
Hordeum murinum
جو موشی، Hordeum murinum
پنیرک
نان کلاغ
Malva neglecta Wallr.
پنیرک، نان کلاغ، Malva neglecta Wallr.
پیچک
پیچک
Convolvulus arvensis L.
پیچک، Convolvulus arvensis L.
مرغ- پنجه مرغی
فرزگ
Cinodon dactylon L.
پنجه مرغی، فرزگ، Cinodon dactylon L.
خاکشیر
خاکشیر (تک گونه)
Descurainia
خاکشیر، Descurainia
سلمه
سلمه
Chenopodium album L.
سلمه، Chenopodium album L.
ازمک
Lepidium draba L
ازمک، Lepidium draba L
هفت بند
بندواش
Polygonum
هفت بند، بندواش، Polygonum

در ادامه در خصوص تعدادی از علف های هرز غالب زعفران بحث می شود. در شکل 4 تطبيق مراحل مدیریت علف های هرز زعفران با مراحل مختلف فنولوژی آن نشان داده شده است.

تطبيق مراحل مدیریت علف های هرز زعفران با مراحل مختلف

شکل ۴- تطبيق مراحل مدیریت علف های هرز زعفران با مراحل مختلف فنولوژی آن

2-1- تکثیر علف های هرز در مزارع زعفران

علف های هرز می تواند به شیوه های مختلفی شامل تولید جنسی و قطعات رویشی در مزارع زعفران تکثیر شوند. که شامل موارد زیر می باشد:

  • از طریق ریزم مانند: بید گیاه یا همان فرز (نام علمی: Agropyron repens)
  • از طریق غدد پیازی مانند: گند سیر (نام علمی:Allium vienale)
  • از طریق استولن (یا ساقه‌های خوابیده روخاکی) مانند: پنجه مرغی (نام علمی: Cynodon dactylon)
  • از طریق بذر مانند علف هفت بند (نام علمی: Polygonum aviculare)
  • از طریق تماس ساقه با خاک مانند: غربیلک (نام علمی: Lamium amplexicaule)

3-1- انتشار بذر علف های هرز در مزارع زعفران

تکثیر علف های هرز عمدتا از طریق بذر انجام گرفته و می تواند به شیوه های مختلف برای مثال از طریق باد، آب، حیوانات و انسان در داخل مزرعه یا به مزارع همسایه انتشار یابد.

  • الف – باد

برخی از بذور علف های هرز می توانند با توجه به وزن سبک یا شکل خاصی که دارند (بذور بالدار، مودار، چتر مانند و غیره) به سهولت توسط باد انتشار یابند. بذر گیاه قاصدک معروف ترین بذری است که به دلیل شکل خاص و وزن بسیار کم خود، می تواند تا ده ها کیلومتر نیز با باد سفر کند.

  • ب – آب

آب نیز از عوامل موثر در جابجایی بذور علف های هرز است. به ویژه در نواحی ای که از آب رودخانه برای آبیاری استفاده می شود؛ بذور علف های هرز می توانند در مسیر عبور از تپه ها و اراضی کوهستانی و به طرق مختلف به رودخانه ها وارد شده و از طریق آب رودخانه بذور علف های هرز را به مناطق دور دست حمل کنند. همچنین آلودگی کانال ها و جوی های انتقال آب آبیاری و توزیع آب آبیاری در مزارع می توانند در صورت آلودگی به علف های هرز عامل انتشار بذور علف های هرز در مزارع باشند.

  • ج – حیوانات و پرندگان

حیوانات و پرندگان می توانند از طریق بدن خود یا با خوردن و دفع بذور علف های هرز (بدون آسیب رساندن به قوه رویشی آن ها) در جابجایی بذور نقش داشته باشند.

  • د – انسان

انسانها نیز می توانند از طریق انتقال کودهای حیوانی خام (نپوسیده)، حمل خاک و ماسه های آلوده به بذر علف های هرز، رها کردن علف های هرز اطراف جوی ها و مزارع، عدم نظافت ماشین آلات کشاورزی، آبیاری های غلط توام با فاضلاب، حمل بذور آلوده به تخم انواع علف های هرز (به ویژه در کشت مخلوط زعفران) و غیره موجبات انتقال و انتشار تخم علف های هرز را بین مزارع و داخل مزارع فراهم سازند.

4-1- مدیریت علف های هرز

با توجه به اهمیت تولید زعفران ارگانیک یا به طور کلی تر تولید زعفران سالم توصیه می شود مدیریت علف های هرز عمدتا بر روش های غیر شیمیایی متمرکز گردد.

1-4-1- پیشگیری

رعایت بهداشت زراعی از مهمترین اقدامات در مزارع کشت زعفران به ویژه در زمان احداث مزرعه می باشد، که می تواند به پیشگیری از شیوع علف های هرز در مزارع کمک نماید:

  • عدم استفاده از کودهای دامی نپوسیده (یا کودهایی که به شیوه اصولی فرآوری نشده باشند): توصیه می شود از کودهای دامی کاملا پوسیده (به شیوه اصولی) و عاری از هرگونه قارچ و بذور علف های هرز یا کودهای آلی جایگزین مانند کمپوست استفاده گردد.
  • پاکسازی مسیرهای آبیاری از علف های هرز (بخصوص در زمان به بذر نشستن آنها) و مدیریت بقایای گیاهی آنها
  • آفتاب دهی (سولاریزاسیون): طی عملیات آفتاب دهی خاکی، بذور یا جوانه های علف هرز با بالا رفتن درجه حرارت لایه سطحی خاك (با استفاده از انرژی خورشید) از بین رفتن می روند. در این روش مدیریت، بستر مرطوب بذر حدود شش هفته با لایه پلاستیکی شفافی پوشیده می شود تا بدین ترتیب تشعشع خورشیدی به دام افتاده و دمای خاک بالا رود. به منظور دستیابی به حرارت کافی آفتاب دهی (بالاتر از ۶۵ درجه سانتیگراد)، نیاز به یک دوره طولانی مدت هوای صاف و آفتابی می باشد تا بتواند بذور علف های هرز زیر لایه پلاستیکی را از بین برد.

2-4-1- کنترل غیر شیمیایی

در زراعت زعفران می توان با انواع روش های زراعی، مکانیکی (وجین)، بیولوژیکی و تلفیقی علفهای هرز را مهار نمود. در صورتی که مبارزه با علف های هرز به تعویق بیافتد می تواند به شدت بر عملکرد محصول و همچنین میزان اثربخشی اقدامات موثر واقع گردد. از این رو توصیه می گردد کنترل علف های هرز قبل از توسعه و گسترش انبوه آنها در مزرعه و به ویژه قبل از گلدهی و به بذر نشستن آنها انجام گیرد.

الف- وجین

وجین از متداول ترین شیوه های غیرشیمیایی مبارزه با علف های هرز است که می تواند بسته به شیوع و تنوع علف های هرز و همچنین امکانات و انتخاب کشاورز در یک یا چند مرحله انجام پذیرد:

  • وجین بعد از جمع آوری گل زعفران؛
  • وجین قبل از آب سوم (کولش آب)؛
  • وجین بعد از خزان برگها و برداشت علوفه؛
  • وجین هنگام استراحت تابستانی (دوره خواب) پیاز زعفران.

در مزارع زعفران اولین وجین بعد از برداشت گل (پس از آبیاری دوم و گاورو شدن زمین) انجام می شود تا ضمن از بین بردن علفهای هرز، فاصله ردیف های زعفران نیز که بر اثر رفت و آمد افراد گلچین در طول دوره برداشت فشرده شده کوليده و سله شکنی گردد. دومین وجین در صورت نیاز با فاصله یک ماه از وجین اول و جهت جلوگیری از استقرار علف های هرز زمستانه انجام می شود. سومین وجین بعد از برداشت علوفه زعفران و نهایتا چهارمین وجین در فصل تابستان انجام می پذیرد.
هنگام سله شکنی (چهارشاخ زنی) مزارع بعد از اولین آبیاری (آب بسار) نیز می توان با شخم سبز کول و رنده زدن نسبت کنترل علف های هرز اقدام نمود (شکل 5). برای این کار می توان از گاو آهن ایرانی، چهار شاخ آهنی یا رتیواتور مجهز به تیغه مخصوص استفاده نمود. عملیات سله شکنی به طور قابل توجهی بر عملکرد گل زعفران موثر است و از بین ادوات مزبور نیز به ترتیب استفاده از روتیواتور، چهار شاخ و گاو آهن بیشترین اثر بخشی و بهبود عملکرد را به دنبال داشته است.

سله شکن ذرت با بازوهای فنری تاشو در کنترل هیچکدام از علف های هرز موفق نیست چرا که سطح فشرده خاک مانع از نفوذ بازوهای فنری دستگاه به عمق خاک و عملکرد مناسب آن می گردد. در عین حال هرس دندانه میخی با شاخه های کوتاه تاشو در کنترل علف های هرز موفق است چرا که شاخه های دستگاه با نفوذ در خاک ریشه های گیاه را از خاک خارج می کنند.

سله شکنی مزارع زعفران با گاو آهن دامی، چهار شاخ و روتیواتور

شکل ۵- سله شکنی مزارع زعفران با گاو آهن دامی، چهار شاخ و روتیواتور

ب- کشت مخلوط

استفاده از کشت مخلوط می تواند به عنوان یکی از روش های غیر شیمیایی در مدیریت علف های هرز و همچنین راهکاری برای افزایش توليد در واحد سطح مورد استفاده قرار گیرد. به طور کلی در صورتی از کشت مخلوط به درستی انتخاب و اصولی کشت شود می تواند مزایای زیر را به همراه داشته باشد:

  • كاهش و کنترل رشد علفهای هرز
  • اثرات سایه اندازی و خنک کردن گیاه همراه
  • حفاظت خاک
  • بهبود راندمان مصرف منابع نسبت به كشت خالص
  • کاهش آفات و بیماری ها
  • تثبت نیتروژن (در کشت مخلوط با حبوبات مانند نخود)

انتخاب گونه های تشكيل دهنده مخلوط کشت نیز از اهمیت بالایی برخوردار است و می تواند به شرایط و عوامل متعددی تغییر کند. با این حال توجه به موارد زیر می تواند به انتخاب بهترین گزینه برای کشت مخلوط کمک نماید:

  • شرایط اقليمي و عوامل و ویژگيهای منطقه ای
  • وضعیت فیزیکی و شیمیایی خاک
  • طول دوره رشد کوتاه و منطبق با دوره رشد و فعالیت زعفران
  • نیاز آبی کم
  • نیاز تغذیه ای کم و متفاوت با زعفران (جهت جلوگیری از رقابت شدید)
  • ارزش اقتصادی بالا

گیاهانی که بر اساس مطالعات صورت گرفته و تجربیات موجود در نواحی تحت کشت زعفران نتایج مثبتی به همراه داشته شامل بابونه، منداب، ماشک گل خوشه ای، شبدر و خلر، گندم، جو، نخود، اسفرزه، خاکشیر، سیاه دانه و زیره سبز می باشد.

بسته به انتخاب درست گیاه برای کشت مخلوط و مدیریت مزرعه، کشت مخلوط می تواند افزایش مجموع ارزش نسبی را برای کشاورز داشته باشد. به این معنا درصورتی که عملکرد زعفران در کشت مخلوط نیز نسبت به کشت خالص با کاهش روبرو گردد؛ اما مجموع درآمد حاصل از کشت مخلوط نسبت به کشت خالص زعفران بیشتر خواهد بود.

ج) شیمیایی (علف کش ها)

مبارزه شیمیایی با علفهای هرز در مزارع زعفران با توجه به کاربرد آسان، اقتصادی بودن و الگوی رشد گیاه زعفران مورد توجه قرار گرفته و در بسیاری از نواحی تحت کشت این محصول متداول است. زمان استفاده از علف کش ها هنگام خواب تابستانه است و بایستی از استفاده علف کش ها در دوره رشد و فعالیت زعفران بدون انجام تحقیقات کافی اجتناب نمود. همچنین باید به این موضوع توجه نمود که مصرف تک قطبی علف کش ها می تواند علاوه بر افزایش طیف خاصی از علف های هرز و پیدایش علف های هرز مقاوم، منجر به آلودگی های زیست محیطی و همچنین کمیابی و افزایش قیمت دوره ای آنها را (به ویژه در زمان کاربرد در نواحی تحت کشت متراکم) گردد.

  • باریک برگ کش ها

مصرف علفکش های گالانت، سوپر و فوزالید جهت مبارزه با علف های هرز باریک برگ به میزان ۱ تا 5/1 لیتر در هکتار توصیه می گردد. با این حال با توجه به اینکه طیف کنترل این علف کش ها با یکدیگر متفاوت است توصیه می شود انتخاب نهایی علف کش بر اساس گونه های غالب علف های هرز باریک برگ موجود در مزرعه انجام گیرد.

  • پهن برگ کش ها

علف کش سنکور (متریبیوزین %70 WP)، در دزهای توصیه شده برای زراعت های اختصاصی خود (۷۵۰ گرم در هکتار) برای مبارزه با علفهای هرز برگ پهن مورد استفاده قرار گرفته است. علف کش سنکور به میزان ۷۵۰ گرم در هکتار بلافاصله پس از برداشت گل زعفران در پاییز به همراه علف کش گل (اکسی فلوروفن %24 EC) به میزان ۲ لیتر در هکتار یا هالوکسی فوپ آر متیل به میزان 1 لیتر در هکتار بهترین تیمار توصیه شده است.
در بعضی بررسی های انجام شده مشخص شده است که کاربرد علفکش های پیش رویشی نظیر ترفلان (تریفلورالین %48 EC) برای مبارزه با علف های هرز پهن برگ مؤثر است. ترفلان (به صورت خاک مصرف قبل از رنده کردن زمین) علفهای زعفران را بخوبی کنترل می کند اما به زعفران هم آسیب رساند و باعث کاهش عملکرد می شود. در عین حال کاربرد سنکور پس از برداشت گل به صورت خاک مصرف، علاوه بر کنترل مناسب علف های هرز تأثیر سویی بر زعفران ندارد. توتریل (ایوکسینیل %5/22 EC) علف کشی است که در مزارع اطراف مشهد بیشتر استفاده می شود. استفاده از گلایفوسیت (۸-۶ لیتر در هکتار) نیز در هنگام آماده سازی زمین زعفران و یا در دوره خزان زعفران در تابستان توصیه می شود.

همچنین شایان ذکر است علاوه بر روش های مدیریتی لازم جهت کنترل و مدیریت علف های هرز، رعایت نکات فنی کاشت و داشت -از جمله موارد ذیل- می تواند با افزایش توان رقابتی زعفران در مقابل علف های هرز به کنترل و کاهش خسارات ناشی از رشد علف های هرز کمک کند:

  • تراکم کشت مناسب (۵۰ تا ۷۰ بنه در متر مربع) با ایجاد عرصه محدودتر برای رشد علف های هرز
  • انتخاب و اجرای الگوی کاشت مناسب برای ایجاد قابلیت حداقل مکانیزاسیون
  • انتخاب بنه های قوی (۸ گرم به بالا)
  • تغذیه و کود دهی مناسب
  • برنامه آبیاری منظم و متناسب با نیاز آبی گیاه