1- آفات زعفران

مهم ترین عوامل زنده خسارت زا در مزارع زعفران شامل کرم های Ditylenchus clipoaci، کنه پیاز زعفران و از جوندگان موش ورامین و موش کور هستند. البته یکسری عوامل مضر دیگر در مزارع زعفران فعالیت دارند که با توجه به اهمیت کمترشان فقط به ذکر اسامی آنها اکتفا شده است. این عوامل زیان آور شامل کنه اکینوپوس، کنه تیروفاگوس، کنه قهوه ای گندم ، کنه پا بلند ، کنه زمستانه غلات ، تریپس توتون ، تریپس گل ، شته ، شته ، دم فنر مانند ، دم فنر مانند ، کرمهای مفتولی ، خرخاکی صحرا و همچنین یکسری جونده نظیر تشی یا جوجه تیغی و گاهی خرگوش را می توان نام برد. موشها خسارت زیادی به بنه های زعفران وارد می کنند و در اثر زخمی کردن آنها، باعث فساد می شوند. موش ها را با روش های مناسب و توصیه شده توسط مراجع ذیصلاح از بین می برند. خرگوش ها نیز با زخمی کردن پیازها و خوردن برگها، صدمه زیادی به گیاه وارد می کنند.

1-1- کرمهای Ditylenchus clipoaci

کرم های Ditylenchus clipoaci به پیاز زعفران حمله و پس از مدتی باعث باد کردن و فاسد شدن آن می گردد (به سیب زمینی و سیر نیز حمله می کند). برای مبارزه با این آفت از روش های زیر استفاده می شود:

  1. نگهداری پیازها در آب ۳۴-۴۴ درجه به مدت سه ساعت پیش از کاشت
  2. ضد عفونی کردن پیازها به وسیله سولفور دو کربن
  3. آبیاری با آب های آمونیاک دار

2-1- کنه پیاز زعفران

کنه پیاز با نام علمی R.robini یکی از مهم ترین آفات پياز، ریزوم، غده، بنه (کورم) گياهان زينتي و زراعی در سراسر دنيا می باشد. در اثر حمله کنه به بنه و تغذيه از اندوخته آن، عوامل بيماري زا خصوصاً قارچ ها و باکتری های مولد پوسیدگی و لهیدگی به بنه منتقل می شود. این لهیدگی و پوسيدگي های بنه موجب تنک شدن و كوتاه شدن عمر مفيد مزارع زعفران مي شود. انتشار اين آفت غالبا به وسيله بنه های آلوده به کنه در موقع كاشت از مناطق آلوده به ساير مناطق انجام می شود. بر اساس گرازشات تقریبا به اکثر نواحی تحت کشت زعفران منتشر شده است.

جثه این کنه میکروسکوپی بوده و به طول کمتر از یک میلی متر با بدنی فربه می باشد. رنگ آن ها سفيد كدر و بسیار كم تحرك و تنبل هستند. پاهاي اين كنه كوتاه و سخت به رنگ قهوه اي مايل به قرمز با تعداد زيادي مو و خار بر روي آن ها است (شکل 1).

آفات زعفران; کنه پیاز زعفران; کنه پیاز; R.robini;

شکل 1- کنه پیاز زعفران

این کنه دارای فرم های گوناگون از قبیل ماده، نر همشکل، نر ناهمشكل و هیپوپوس می باشد. در شکل 2 مراحل زندگی کنه نشان داده شده است.

مراحل زندگی کنه پیاز زعفران; آفات زعفران; کنه پیاز زعفران; دوره زندگی کنه پیاز زعفران;

شکل 2- مراحل زندگی کنه پیاز زعفران

این کنه در تمام مدت سال فعال بوده و قادر است چندین نسل تولید نماید ولی به دلیل اینکه شرایط مناسب رشد و نمو در مزارع زعفران در پاییز، زمستان و بخشی از بهار بخاطر وجود رطوبت و دمای مناسب فراهم می گردد از جمعیت قابل ملاحظه ای برخوردار است.

فعالیت این کنه تحت تاثیر رطوبت، دما و غذا بوده و در صورت محدودیت در هر یک از این سه عامل، فعالیت کنه نیز محدود می شود. در ماه های تابستان به دلیل افزایش دما و کاهش رطوبت خاک جمعیت کنه ها به شدت تحت تأثیر قرار گرفته و کاهش می یابد.

در شرایط تابستان از این سه فاکتور دو عامل دما و به ویژه رطوبت در اطراف پیاز زعفران از مهم ترین عوامل در محدود کردن زندگی کنه محسوب می شوند. در صورت آبیاری تابستانه عامل تعیین کننده رطوبت در اطراف پیازهای زعفران و همچنین کاهش نسبی دمای خاک، شرایط را برای فعالیت کنه و خسارت زایی فراهم می کند. مزارع زعفرانی که به هر دلیلی در تابستان (دوره استراحت زعفران آبیاری گردند شرایط رشد و نمو آفت مناسب گردیده و سریعا جمعیت کنه بالا می رود. گرچه تحقیقات متعددی حاکی از تاثیر مثبت آبیاری تابستانه بر عملکرد و کیفیت زعفران است. ولی باید به این نکته توجه کرد که پژوهش ها در شرایط کنترل شده و عمدتا در کوتاه مدت انجام می گیرند و از این رو موضوع افزایش فعالیت کنه مطرح نمی باشد. اما در مزارع زعفران گرچه آبیاری تابستانه بتواند در کوتاه مدت اثرات مطلوبی برجای بگذارد با این حال ریسک نابودی مزرعه طی چند سال را به همراه دارد.

1-2-1- نحوه خسارت کنه پیاز زعفران

این کنه ها در صورت فراهم شدن شرایط زیستی مناسب (دما، رطوبت و غذا)، پیاز زعفران را غالبا از محل زخم ها و گاهی قسمت های سالم پیاز مورد حمله قرار می دهند. سپس ضمن تغذیه و ایجاد تونلی در پیاز در داخل تونل شروع به زاد و ولد کرده و حفرهای به رنگ سیاه در پیاز ایجاد می کند. این زخم ها و حفره ها به تدریج گسترش یافته و راهی برای نفوذ عوامل گندزا نیز ایجاد می کند که نهایتا باعث تسریع در پوسیدگی پیازهای زعفران می گردد (شکل 3، چپ). حالات مختلف زندگی کنه با بررسی حفره ها زیر بینوکولار قابل رویت و تشریح است.

خسارت کنه بر روی بنه زعفران; آفات زعفران; کنه زعفران; کنه پیاز زعفران;

شکل 3- خسارت کنه بر روی بنه زعفران

2-2-1- تشخیص بوته های درگیر کنه

با افزایش فعالیت کنه ها و افزایش آسیب و خسارت به پیازهای زعفران، متعاقبا رشد بوته های زعفران نیز تحت تاثیر قرار می گیرد. به صورتی که می توان با بررسی و مقایسه بوته ها پیازهای میزبان را شناسایی نمود (شکل 4). بوته هایی که پیاز آنها توسط این کنه ها مورد حمله قرار گرفته است دارای برگهای ظریف تر و کوتاه تر از بوته های سالم می باشند. همچنین در بوته های آلوده، برگ ها زودتر از معمول خزان می نمایند. ایجاد نواقصی در گل نظیر کم رنگ شدن گلبرگ های ریز و پیچیدگی کلاله نیز در موارد آلودگی شدید به کنه ها مشاهده گردیده است. بنابراین خسارت کلی این آفت پس از چند سال تنک شدن مزرعه است.

تاثیر آلودگی کنه پیاز زعفران بر رشد بوته زعفران; آفات زعفران; عملکرد زعفران; رشد زعفران; کنه پیاز زعفران;

شکل 4- تاثیر آلودگی کنه پیاز زعفران بر رشد بوته زعفران (از راست به چپ: فاقد آلودگی، آلودگی کم، آلودگی زیاد)

3-2-1- راهکارهای فنی پیشگیری و مبارزه با کنه زعفران

به لحاظ گیاه شناسی زعفران گیاهی یک ساله است که هر سال پیازی آن تجدید و پیازی قبلی (مادر) از بین می رود. اما پیازهای تجدید شونده مدت طولانی غالبا هفت الی هشت سال، حتى مزارع چند ده ساله نیز وجود دارد در زمین باقی می مانند. این مدت طولانی در خاک فرصتی برای عوامل زیان آور فراهم می کند تا جمعیت آنها به حد بحرانی برسد. به همین خاطر برای کاهش خسارت این آفت عملیات را بایستی به دو صورت شامل کنترل کنه در مزارع قدیمی و کنترل کنه در مزارعی که قرار است بعد احداث شوند، مدیریت کرد.

4-2-1- پیشگیری و کنترل کنه های مزارع احداث شده یا قدیمی

فعالیت چشمگیر این کنه در مزارعی دیده می شود که برای کاشت از پیازهای آلوده برای کاشت استفاده شده، با خاک مزرعه زعفران از بافت سنگینی برخوردار است، یا عمق کاشت کمتر از حد معمول و یا اینکه در تابستان اقدام به آبیاری مزارع زعفران نموده اند و یا ممکن است در تابستان بارندگی حادث شده است. بنابر این به منظور کاهش خسارت کنه در اینگونه مزارع موارد زیر توصیه می گردد.

1- آبیاری تابستانه: به دلیل استفاده از آبیاری تابستانه در برخی از مناطق توصیه می گردد از آبیاری مزارع زعفران در طول تابستان خودداری شود. زیرا با آبیاری تابستانه مهم ترین فاکتور محدود کننده زندگی کنه یعنی رطوبت و پس از آن تعدیل دما فراهم شده و باعث افزایش جمعیت کنه و سایر عوامل بیماری زای موجود در خاک و در نهایت اضمحلال و پوسیدگی پیازهای زعفران می گردد.

2- بافت خاک: بر اساس تجربیات موجود، خاکهای سنگین به دلیل حفظ رطوبت بیشتر شرایط زیستی بهتری را برای کنه فراهم می کند. از این رو در نواحی کشت دارای بافت سنگین توصیه می گردد در صورت امکان، اصلاح خاک با اقداماتی مناسب نظیر افزودن ماسه به خاک انجام پذیرد. این عمل از طرف یک می تواند شرایطی محیطی را برای فعالیت کنه نامناسب کند و از طرف دیگر شرایط محیطی پروش زعفران را بهبود بخشد. بهترین زمان برای این عمل مهر ماه و چند روز قبل از آبیاری است. بایستی ابتدا ماسه مناسب به داخل زمین منتقل و سپس به صورت یکنواخت در سطح مزرعه پخش گردد. برای انتقال ماسه به داخل مزرعه باید توجه داشت به جهت اینکه در این مقطع زمانی پیازهای زعفران در داخل خاک فعال هستند نباید از ادوات سنگین استفاده نمود. پس از این مرحله آبیاری انجام می گیرد و نهایتا پس از گاورو شدن زمین با ادوات مناسب همزمان با مرحله چهارشاخ زنی و رنده زدن زمین، ماسه با خاک مخلوط می گردد.

3- عمق کاشت: کاشت زعفران در اعماق کمتر از حد معمول (15 الی 20 سانتی متر) می تواند پیازهای زعفران در معرض انواع تنش های محیطی (مانند تنش گرمایی، سرمایی و یخ زدگی) قرار داده و منجر به ضعیف شده پیاز و بوته های گیاه زعفران گردد. بوته های ضعیف از پتانسیل بالاتری جهت حمله عوامل مخرب از جمله کنه ها می باشند. از این رو توصیه می گردد با رعایت عمق کشت و افزودن خاک زراعی سبک (یا ماسه در اراضی با خاک سنگین) نسبت به افزایش عمق پیازها در مزرعه اقدام گردد. بهترین زمان برای این کار انتهای دوره استراحت گیاه و قبل از آبیاری می باشد.

4- تقویت زعفران: در مزارعی که آلودگی به کنه شدید نیست، تغذیه گیاهی مناسب و تقویت مزارع زعفران می تواند با بهبود رشد گیاه و پیاز زعفران تاثیر خسارت کنه را در سال بعد تا میزان قابل توجهی تعدیل نماید. برای این کار بهتر است با انجام آزمایش خاک و تجزیه برگ و تحت نظارت کارشناس تغذیه نسبت به اعمال تغذیه مناسب در دوره رشد و به ویژه محلول پاشی (تغذیه برگی) در ماه های بهمن و اسفند اقدام نمود.

5- آبیاری: غالب دوره رشد و نمو گیاه زعفران در فصل های پاییز و زمستان قرار دارد. از این رو نیاز آبی این گیاه نسبتا کمتر بوده و بخشی از آن نیز می تواند از طریق بارش های فصلی تامین گردد. با این حال با توجه به اقلیم کشت نیمه گرمسیری در اغلب نواحی تحت کشت و میزان و پراکنش زمانی نامنظم بایستی حتما برنامه آبیاری مدون در کشت این محصول درنظر گرفته شود. بنابراین سه آبیاری شامل: اولین آبیاری (آبیاری قبل از گل)، دومین آبیاری (آبیاری بعد از گل یا زاج آب) و آخرین آبیاری (زرد آب) موقع خزان برگ های زعفران تقریبا در فروردین ماه بسیار حیاتی است. همچنین تحقیقات و تجربیات موجود در این حوزه نشان داده که در بین انواع شیوه های آبیاری، سیستم آبیاری بارانی از بیشترین کارایی برخوردار بوده و همچنین با توجه به حالت پاشش روی برگ یکسری تغذیه برگی نیز انجام می گیرد.

5-2-1- پیشگیری و کنترل كنه های مزارع در حال احداث

1- توجه به شرایط اقلیمی منطقه (تنش گرمایی): با توجه به نیازهای اکولوژیک گیاه زعفران بایستی قبل از احداث مزرعه نسبت به بررسی تطابق شرایط اقلیمی منطقه با نیازهای زعفران اقدام نمود. به ویژه با توجه به گرمایش و خشکسالی های پی در پی در دهه های اخیر که برخی آن را ناشی از نوسانات اقلیمی و برخی ناشی از تغییرات اقلیمی می دانند باعث شده دمای هوا و متعاقبا دمای خاک به بیش از دامنه تحمل پیازهای زعفران رسیده و به آن صدمه وارد نماید. گذر از دمای بحرانی منجر به ایجاد لکه یا داغ زدگی بر روی پیاز زعفران شده که این وضعیت شرایط را برای حمله یکسری عوامل زیان رسان ثانویه از جمله کنه پیاز زعفران را مهیا می سازد. بنابراین توصیه می گردد مناطقی که در تابستان دمای بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد دارند از کشت زعفران اجتناب گردد.

2- توجه به شرایط اقلیمی (بارندگی تابستانه): کاشت زعفران در عرض های شمالی تر به دلیل وجود باران های موسمی در تابستان می تواند اثرات مشابه آبیاری تابستانه داشته باشد و با افزایش رطوبت و تعدیل دمای خاک شرایط را برای رشد و طغیان کنه و سایر عوامل بیماری زا مهیا نماید. علاوه بر این در صورتی که آبرفت به همراه سیل بر روی مزرعه زعفران بنشیند می تواند منجر به خفگی پیازهای زعفران گردد. بنابراین برای کشت موفق زعفران به خواستگاه اقلیمی زعفران که خاص مناطق نیمه گرمسیر با زمستان نسبتا سرد (حداکثر ۱۵ درجه زیر صفر) و تابستان خشک (حداکثر ۴۰-۳۵ درجه بالای صفر) و بدون بارندگی است توجه شود.

3- انتخاب زمین: زمین انتخاب شده برای کاشت زعفران باید حاصلخیز و تقریبا غنی از مواد غذایی و آلی و در عین حال از بافت با تهویه مناسبی برخوردار باشد.

4- کود دهی: قبل از کشت زعفران لازم است کود دامی فرآوری شده (گاوی) و عاری از عوامل زنده مخرب (بذور علف های هرز، کنه و اسپور عوامل بیماریزا و …) مورد استفاده قرار گیرد. بهبود شرایط خاک و تقویت زعفران می تواند در طول دوره بهره برداری از مزرعه، از خسارت های احتمالی ناشی از عوامل خسارت مانند کنه جلوگیری کرده یا توسعه و اثرات آن را کاهش دهد. به عنوان یک قاعده سرانگشتی مصرف کود به میزان حدود 15 تا 30 تن در هکتار (بسته به نوع خاک و میزان ذخیره مواد غذایی آلی) می تواند به حصول بهترین نتیجه کمک کند.

5- احیا مزارع با سابقه کاشت زعفران: احیا اصولی مزارع زعفران یکی دیگر از راهکارهایی است که می تواند در صورت برنامه ریزی و اقدامات صحیح به از بین بردن عوامل خسارت زا از جمله کنه کمک نماید. آفتاب دهی مزرعه قبل از کاشت یک اقدام مدیریتی مفید و سازگار با محیط زیست است که می تواند به طور قابل توجهی بر کاهش عوامل خسارت زا و افزایش عملکرد زعفران (به ویژه در اراضی دارای سابقه کشت زعفران) موثر باشد. برای عملیات آفتاب دهی در مزارع زعفرانی که دوره کشت اقتصادی در آنها به پایان رسیده، پس از خزان گیاه در اواخر اردیبهشت و شروع دوره استراحت (خواب حقیقی) کلیه پیازهای زعفران از خاک خارج و به زمین جدید منتقل شده و یا به فروش می رسد. سپس در ابتدای تابستان بعدر از پخش کود و آبیاری مزرعه و پس از گاورو شدن توسط ادوات مناسب نظیر روتیواتور کود و خاک مخلوط و بلافاصله روی مزرعه با پلاستیکی شفاف به مدت ۳۰ روز پوشانده می شود. با این اقدام دما در زیر پلاستیک و خاک افزایش یافته و کلیه عوامل مخرب موجود در خاک را از بین خواهند برد. پس از یک ماه از شروع آفتاب دهی پلاستیک را برداشته شده و جهت ایجاد تهویه در خاک حداقل یک نوبت شخم می خورد. این زمین از اواخر شهریور ماه آماده تجدید کشت زعفران است ولی اگر کشت زعفران به خرداد ماه سال بعد موکول گردد بهتر است (خاک برداری از مزارع به منظور تجدید کشت زعفران- که در برخی نواحی مرسوم شده- به هیچ وجه توصیه نمی گردد. زیرا خاک سطحی مزارع بسیار با ارزش و حاصلخیز بوده و لایه های زیرین گرچه آلوده به عوامل خسارت زا نباشند از کیفیت لازم برای کشت برخوردار نیستند. از این رو توصیه می گردد در مناطقی که امکان تناوب زراعی میسر نیست یا با محدودیت اراضی مناسب و نزدیک به منابع آب مواجه هستند از عملیات آفتاب دهی جهت پاکسازی مزارع استفاده نمایند).

6- استفاده از پیازهای خشک کن: برای کاشت مجدد از پیازهای خشکه کن (که بیرون آوردن آنها از داخل خاک، به صورت خشک انجام گرفته است) استفاده شود و از خرید پیازهای تر کن (مزارعی که جهت سهولت در کندن و خارج کردن پیاز که از داخل خاک آبیاری شده) خودداری گردد. همچنین از خریداری پیاز از مزارعی که در آنجا آبیاری تابستانه مرسوم است پرهیز گردد.

7- خالص سازی و انتخاب پیازهای سالم برای کاشت: فرآیند خالص سازی به معنی شناسایی و جداسازی پیازهای زعفران از پیاز علف های هرز است و انتخاب پیازهای سالم به معنی شناسایی و تفکیک پیازهای سالم از پیازهای درگیر عوامل بیماری زا، زخم، لکه و پوسیدگی می باشد. این عملیات معمولا در دو مرحله قابل انجام است. مرحله اول معمولا در مبدا و قبل از انتقال پیازها به مزرعه جدید و مرحله دوم در مقصد و قبل از کاشت زعفران انجام می پذیرد. از این رو شایسته است برای کاشت پیازهای سالم و فاقد لکه های تیره انتخاب شوند. زیرا وجود لکه های پوسیده و یا حفره های سیاه در پیاز نشان دهنده آلودگی پیاز به کنه است. همچنین موقع تفکیک پیازهای زعفران قبل از کاشت دقت شود داخل پیازهای زعفران، پیازهای خطرناک ترین علف هرز زعفران (نوعی زنبق هم خانواده زعفران .Iris sp) وجود نداشته باشد و یا اینکه پیازهای زعفران از مزرعه ای انتخاب شود که آلودگی آن به این بذر علف های هرز صفر باشد. تشخیص پیازهای زعفران از پیازهای این علف هرز از روی رنگ الیاف پیاز، شكل پیاز و بافت داخلی پیاز امکان پذیر است. رنگ الیاف روی پیازهای زعفران تیره تر از رنگ الیاف روی پیازهای علف هرز زنبق می باشد. شکل پیازهای زعفران مخروطی و بافت داخل آن تیره تر و کم آب تر از بافت داخلی پیاز زنبق است. در مرحله رویشی این دو گیاه از روی برگ ها به راحتی قابل تشخیص و تفکیک هستند چون برگ های زعفران باریک در حالیکه برگهای زنبق عرض پهنک برگ تا ۱۰ برابر برگ زعفران می رسد (شکل 5). خطرناکی این علف هرز به دلایل مختلف از جمله قدرت تولید بذر حقیقی و غیر حقیقی است یعنی علاوه بر تولید پیاز، بذر حقیقی ایجاد می کند که این بذور با آب آبیاری و باد قابل گسترش است در حالیکه تولید زعفران فقط متکی به پیاز است. استفاده از علف کش ها به هیچ عنوان روی این علف هرز که هم خانواده زعفران است تأثیری نداشته بلکه کمک در غالب شدن آن بر سایر علفهای هرز زعفران می کند. از راه های مؤثر و عملی در کنترل این علف هرز کشیدن مکانیکی بوته ها بعد از آبیاری در اسفند ماه یا فروردین ماه است. به دلیل خزان دیرتر آن نسبت به زعفران پس از خزان کامل زعفران می توان از سموم علف کش عمومی استفاده کرد. هر چند نیاز به تحقیق بیشتر به منظور کنترل آن احساس می شود.

مقایسه اندام های مختلف در گلایول سیاه و زعفران

شکل 5- مقایسه اندام های مختلف در گلایول سیاه و زعفران، بالا-راست: بوته گلایول سیاه (راست) بوته زعفران (چپ)، بالا-چپ: تک برگ گلایول سیاه (راست) و تک برگ زعفران (چپ)، پایین-راست: پیاز گلایول سیاه (راست)، پیاز زعفران (چپ)، پایین- چپ: بوته گلایول سیاه با گل و میوه

8- حمل و نقل پیازها: در موقع حمل پیازها از مبداء تا مقصد پیازهای جدا شده بوسیله کیسه های توری شکل یا جعبه های مناسب بسته بندی سریع به مقصد منتقل و بلافاصله کاشته شوند. لازم است مراجع قانونی ضمن تأیید گواهی سلامت از انتقال پیازهای آلوده و همچنین انتقال فله ای پیازها به سایر مناطق جلوگیری به عمل آورند.

9- ضد عفونی پیاز: از آنجائیکه ضد عفونی اندام های تکثیر جزو اصول کشاورزی پایدار است لازم است پیازها قبل از کاشت با قارچ کش – کنه کش مناسب ضد عفونی گردند. ضد عفونی بهتر است به روش اسپری روی پیازها و اختلاط آن با محلول باشد و از شناور کردن پیازها در محلول سمی خودداری شود مگر اینکه محلول سمی مورد استفاده طیف کشندگی وسیعی برای عوامل خسارات زای خاکزی نظیر قارچ، باکتری و کنه داشته باشد.

10- روش کاشت: در صورتی که جهت کشت از روش کشت ردیفی (دانه تسبیحی) با فاصله استاندارد بین ردیف ها و روی ردیف ها استفاده گردد هم پیازها از فضای مناسب بیشتری برای رشد برخوردار می شوند و هم بوته های گیاه زعفران از نور بهتری در دوره رشد برخوردار خواهند بود. ضمن اینکه عملیات مکانیکی و مکانیزاسیون در داخل این مزارع نیز ممکن و آسان تر خواهد بود. کاشت کپه ای زعفران به دلیل افزایش تراکم و ایجاد رقابت بین بنه ها و همچنین امکان توسعه سریع تر عوامل خسارت زا توصیه نمی گردد.

11- عمق کاشت: در زمان کاشت، عمق کاشت بسته به بافت خاک 15 تا ۲۰ سانتیمتر توصیه می شود. عمق کشت مناسب هم بر کاهش تنش های محیطی غیرزنده مانند سرما و گرما و هم بر کاهش تنش های زنده مانند کنه موثر خواهد بود و در نهایت به رشد مطلوب و افزایش عملکرد زعفران کمک خواهد کرد.

12- مقدار پیاز در واحد سطح: با افزایش مصرف پیاز در واحد سطح، فاصله زمانی برای برداشت اقتصادی زعفران یافته و همچنین می توان عمر مزارع را تا 4 الی 5 سال نیز کاهش داد. مسلما با کاهش سن مزارع فرصت عوامل مخرب و خسارت زا مانند کنه ها نیز جهت سرایت و افزایش جمعیت کاهش خواهد یافت. بهترین مقدار پیاز در هکتار حدود 5 الی ۵/7 تن پیاز سالم و تفکیک شده با وزن بالغ بر ۸ گرم برای هر پیاز است.

13- زمان کاشت: انتخاب بهترین زمان کاشت برای هر محصولی از اهمیت بالایی برخوردار است. بر اساس بررسی های صورت گرفته از دو زمان متداول کشت در خرداد ماه و شهریور ماه بهترین زمان کاشت از نظر افزایش عملکرد و کاهش خسارت کنه خرداد ماه است. زیرا در این زمان هم دمای هوا خیلی بالا نرفته و هم پیاز زعفران در دوره خواب حقیقی قرار گرفته است و رشد و نمو زعفران به ویژه در سال اول کمترین تاثیری پذیری را خواهد داشت. علاوه بر این شرایط رشد و فعالیت کنه نیز در طی چند ماه های آتی به دلیل شرایط رطوبتی و دمایی محدود شده است.

14- آبیاری بعد از کاشت: تحقیقات و تجربیات موجود نشان داده است که صورت کشت بهاره (خرداد ماه) پس از کاشت پیاز زعفران در نباید مزرعه آبیاری نشود (بویزه در خاک های سنگین). زیرا پیاز زعفران در این موقع از سال در حال استراحت (خواب حقیقی) بوده و توانایی محافظت از خود در کمترین مقدار قرار داشته و رطوبت ایجاد شده توسط آبیاری باعث فعال شدن و تکثیر عوامل زنده مخرب پیاز خواهد شد. ولی اگر به دلایلی کاشت با تأخیر و در شهریور ماه انجام گرفت بهتر است مزرعه یک هفته بعد از کاشت آبیاری شود. زیرا به دلیل نزدیک شدن به زمان شروع فعالیت زعفران، آبیاری باعث تسریع در فعال شدن پیاز زعفران شده و توانایی بهتری در محافظت از خود را ایجاد خواهند نمود.

15- تغذیه زعفران: در طی بهره برداری از مزارع زعفران بایستی تغذیه اصولی با مشورت کارشناسان ذی صلاح و بر اساس تجزیه خاک و برگ انجام گیرد و از تغذیه بیش از حد با هدف افزایش محصول خودداری شود. استفاده بی رویه از کودها به ویژه کودهای با منشاء آلی (مخصوصا کود دامی نپوسیده) می تواند منجر به فعال شدن عوامل زنده مخرب گردد. همانطور که بسیاری از گزارشات و شکایات حاکی از نتیجه معکوس استفاده بی رویه از مواد شیمیایی و آلی نیز موید آن است (شکل 6).

پوسیدگی ناشی از دو بار آبیاری تابستانه به همراه استعمال بی رویه اسید هیومیک

شکل 6- پوسیدگی ناشی از دو بار آبیاری تابستانه به همراه استعمال بی رویه اسید هیومیک

3-1- کنه تیروفاگوس

کنه های تیروفاگوس بالغ دارای رنگ شفاف و یا بی رنگ به طول ۰.۳ تا ۰.۴ میلی متر بوده و بر سطح پشتی بدن آنها تعداد زیادی مو وجود دارد. پای اول کنه نر باریک و فاقد خار بر روی ران می باشد. این کنه در حرارت ۲۳ درجه سانتی گراد و رطوبت نسبی ۷۸٪ دوره زندگی ۲ تا ۳ هفتگی دارد (شکل 7).

 

شکل 7- کنه تیروفاگوس

کنه تیروفاگوس بر روی پیاز زعفران فعال بوده و توانایی انتقال یکسری عوامل بیماری زا نظیر قارچ ها و باکتری های خاکزی را نیز دارد. با این حال برخی بررسی ها نیز نشان داده که این کنه می تواند نقش تغذیه کنندگی از دوره های مختلف زندگی برخی بندپایان خاکزی داشته یا به عنوان یکی از دشمنان طبیعی تخم کنه پیاز زعفران (R.robini) باشد.

4-1- کنه قهوه ای گندم

كنه قهوه ای گندم یکی از آفات زعفران است. این کنه تخم مرغی شکل و به رنگ قهوه ای تیره تا قهوه ای مایل به سبز با پاهای زرد روشن است. طول این کنه حدود 62/0 میلی متر و عرض آن 42/0 میلی متر است. سطح پشتی بدن کنه قهوه ای گندم دارای نقوش مخطط اثر انگشتی با ۱۳ جفت موی پشتی است. پاها بلند و استوانه ای، پاهای اول از بقیه پاها بلندتر به طول 78/0 میلی متر و بلندتر از طول بدن است (شکل 8).

کنه قهوه ای گندم

شکل 8- کنه قهوه ای گندم

این کنه بر روی برگ های زعفران فعال بوده و از شیره گیاهی تغذیه می کند. مزارعی که آلودگی بیشتری به این آفت دارند برگهای زعفران در ابتدا نقاط ریز کم رنگ یا زرد رنگ دیده می شود که با توسعه این نقاط، زرد شدگی و خزان ودرس در برگها نمایان می گردد. خزان برگها غالبا از نوک به سمت قاعده برگ می باشد و مزارع آلوده خیلی زودتر از معمول خزان می کنند. آثار خسارت این کنه مشابه موزائیک خفیف بر روی برگها و در نهایت زردی آنها است. بهترین سم برای کنترل این کنه در مزارع سیر کشور اسپانیا سم دیمتوات ۴۰٪ معرفی شده است.

5-1- کنه زمستانه غلات

کنه زمستانه غلات دارای انتشار وسیع و در سطح جهانی بوده و غلات دانه ریز و سایر گرامينه ها میزبان های مناسب این کنه هستند. این کنه دارای رنگ سبز روشن تا سبز تیره با سوراخ مخرجی پشتی (در قسمت پشتی – عقبی هیستروزما) است. انگشت متحرک کلیسرها کشیده و مستقیم بوده و انگشت ثابت کلیسرها غشائی و در انتها دارای چنگال سه شاخه ای است. در کنه زمستانه غلات پاهای اول و چهارم از پاهای دوم و سوم است. پاها دارای دو ناخن قلاب مانند و یک امپودیوم بالشک مانند با موهای منشعب، سوراخ جنسی در قسمت شکمی است و دو جفت بادکش جنسی در اطراف آن قرار داد (شکل 9).

کنه زمستانه غلات

شکل 9- کنه زمستانه غلات

جمعیت این کنه در مزارع زعفران کم و ناچیز در بسیاری موارد قابل اغماض است. با این حال در مزارعی که از آلودگی نسبتا بالایی برخوردار است خسارت این کنه با توجه به تغذیه از شیره گیاهی و از بین بردن کلروفیل در محل های مورد تغذیه باعث ایجاد ظاهر زرد یا قهوه ای روشن در برگهای زعفران می شود. در گیاهان آلوده، خشکیدگی از نوک به سمت قاعده پیشروی می کند. در صورت آلودگی بالا به کنه این عارضه سریع تر شروع و تشدید می گردد. این کنه برای تغذیه گیاهان خانواده گرامينه را بر زعفران ترجیح می دهد؛ از این رو در مزارع آلوده به علف های هرز گرامينه بیشتر تمرکز و فعالیت این کنه بر روی آنها بوده و چنانچه علف های هرز گرامينه از دسترس این کنه خارج گردد ناگزیر به زعفران حمله مینماید. با این حال با توجه به خسارت قابل توجه علف های هرز در مزارع زعفران، این نمی تواند دلیلی برای عدم کنترل علف های هرز در مزارع زعفران باشد.

6-1- تریپس توتون (تریپس پیاز)

تريپسـها جـزء آفـات مكنـده بـا دگرديسـي بينابينـي هسـتند. پیش قفس سینه این نوع تریپس عریض و فاقد موهای بلند در طرفین و لبه عقبی آن مجهز به چهار موی کوتاه به طول ۰.۰۴۸ میلی متر می باشد. این آفت سر عریض و به طول کمتر از عرض آن و مجهز به سه چشم ساده و یک جفت چشم مرکب، شاخک هفت بندی، بند اول شاخک کمرنگ تر از سایر بندهای شاخک، قطعات دهانی از تیپ ساینده – مکنده، آرواره های بالا و پایین به شکل میله های باریک در آمده، لب بالا و لب پایین رشد طولی داشته و مجموعا خرطوم را می سازد. انـدازه بـدن حشـره كامـل تریپس توتون حدود 9/0 ميليمتـر بـوده و بـه رنـگ های زرد، قهـوه اي، خاكسـتري روشـن تـا تيـره ديـده مـي شـوند
تخم تریپس توتون سفید رنگ و شفاف و طول آنها 25/0 میلیمتر میباشد که در داخل نسج گیاه میزبان قرار داده می شود. لاروها بـه رنـگ زرد روشـن و دارای شـاخک‌های کوتـاه بـوده و بـه سـمت جلـوی بـدن امتـداد یافتـه انـد. لاروهـا غالبـا در پشـت بـرگ گیـاه میزبـان فعـالیت می کنند. پــوره هــاي تريپــس توتون نیز شــبيه بــه حشــره بالــغ هســتند ولــي بــال ندارنــد و رنــگ آنهــا زرد روشــن بــا چشــمان قرمز است. (شکل 10).

تریپس توتون; آفات زعفران; آشنایی با آفات زعفران; آموزش کشت زعفران;

شکل 10- تریپس توتون (تصویر راست: پوره تریپس؛ وسط: حشره بالغ؛ چپ: فعالیت بر روی گیاه)

تولید مثل آن به دو روش جنسی و بکرزایی انجام می گیرد. هر ماده در طول عمر ۲ تا۳ هفتگی خود حدود ۸۰ تا ۱۰۰ عدد تخم در زیر اپیدرم گیاه میزبان قرار می دهد، تخم ها بسته به حرارت بعد از ۴ تا ۵ روز تفریخ یافته و وارد مرحله پورگی می شوند. طول این دوره ۹ تا ۱۰ روز بوده سپس وارد مرحله پیش شفیره و شفیرگی می گردد که این دوره ۴ تا ۷ روز طول می کشد بعد از طی دوره شفیرگی حشرات کامل ظاهر می گردند. بنابراین طول دوره زندگی آفت ۱۷ تا ۲۲ روز بسته به شرایط اقلیمی متفاوت است و سالانه چندین نسل ایجاد می کند.

1-6-1- نحوه خسارت

این تریپس در پشت برگهای زعفران فعالیت نموده و وجود دو شکاف طولی عمیق در پشت برگهای زعفران محیطی امن و مناسب برای تخمگذاری، فعالیت پوره ها و حشرات بالغ فراهم می آورد. پوره ها و حشرات بالغ با خراش دادن اپیدرم برگ زعفران و مکیدن شیره سلولی باعث بروز نقاط ریز رنگ پریده می گردد. با افزایش جمعیت و رشد فعالیت این تریپس شدت اثر نقطه ای بر روی برگ ها نیز بیشتر شده و از به هم پیوستن آن ها لکه های رنگ پریده ای در برگ های ایجاد شده و موجب تضعیف گیاه، خزان زودرس و کوچک ماندن بنه های دختری و در نهایت کاهش عملکرد زعفران در سال آینده می گردد. محل خراش آن ها در سطح برگ می تواند موجب انتقال ویروس ها نیز شود.

7-1- شته MYzus Certus walker

فرم های بدون بال بکرزای این شته در برخی مزارع زعفران در اواخر زمستان تا اواخر فروردین ماه مشاهده شده است. این شته بر روی برگ های زعفران فعالیت نموده و به دلیل جمعیت فوق العاده اندک آن بر روی بوته های زعفران از اهمیت بالایی برخوردار نیستند. با این حال می توانند ناقل یکسری عوامل بیماری زای ویروسی نیز باشند (شکل 11).

شته Myzus Certus walker،

شکل 11- شته Myzus Certus walker

8-1- شته Aulacorthum Palustre HRL

تاکنونه نمونه هایی از فرم های بی بال بکرزای این شته در برخی مناطق کشت زعفران مشاهده شده با این حال با توجه به پراکنش و جمعیت بسیار اندک آنها از اهمیت بالایی برخوردار نیستند. با این حال می توانند ناقل یکسری از عوامل بیماریزای ویروسی نیز باشند.

9-1- دم فنر مانند Xenylla boerneri Axels

این نوع دم فنر مانند از لحاظ ریخت ظاهری حشراتی پست، بدون بال و به طول ۳-۲ میلی متر هستند که بی بالی آنها صفت موروثی است. آنها دارای بدنی کشیده و با آرواره های بالایی نسبتا رشد یافته و ۸ عدد چشم ساده در هر طرف سر می باشند. این دم فنر در بند انتهایی شکم خود دارای یک جفت خار است. رنگ بدن آنها از آبی تا بنفش متغیر بوده و در خاکهای سطحی، بقایای گیاهی، داخل قارچ و یا آشغال ها زندگی می کند و در تمام قاره ها حتی مناطق سرد قطبی انتشار دارند (شکل 12).

در برخی مناطق تحت کشت زعفران، وجود این حشرات در خاک مزارع زعفران و لابلای فلس های پیاز به ویژه در طی ماه های آبان لغایت فروردین ماه با جمعیت قابل ملاحظه ای گزارش شده است. با این حال با توجه به اینکه این حشرات پوسیده خوار و قارچ خوار هستند ضرر و زیانی برای زراعت زعفران ندارند.

 

دم فنر مانند Xenylla boerneri Axels

شکل 12- دم فنر مانند Xenylla boerneri Axels

10-1- دم فنر مانند Sphaeridia pumilis Krausb

این نوع دم فنر مانند از لحاظ ریخت ظاهری حشراتی پست، بدون بال به طول ۱.۵-۱ میلی متر و بدنی گرد با شاخک های چهار بندی هستند که بند چهارم شاخک از بقیه بندهای شاخک آن بلندتر می باشد. تعداد چشم های ساده در هر طرف سر ۸ عدد، اندام جهش بلند و رشد کرده است (شکل 13).

بند انتهایی اندام جهش خیلی کوچک و بدون صفحه پشتی و قاشقک مانند و در حاشیه داخلی دارای تضاریسی می باشد. در برخی نواحی تحت کشت زعفران، این حشره در خاک مزرعه و در لابلای فلس های پیاز زعفران و طی ماه های آبان لغایت فروردین ماه مشاهده شده اند. با توجه به اینکه آنها حشراتی پوسیده خوار و قارچ خوار هستند ضرر و زیانی برای زراعت زعفران ندارند.

دم فنر مانند Sphaeridia pumilis Krausb، آفات زعفران، مبارزه با آفات زعفران، آموزش زعفران

شکل 13- دم فنر مانند Sphaeridia pumilis Krausb

11-1- کرم مفتولی

کرم مفتولی Agriotes sp از خانواده Elateridae است و درخاک زیست می کند. لارو ها یا کرم های مفتولی می توانند به بنه های زعفران و سیستم ریشه ای آسیب برسانند و باعث ضعف استقرار ریشه ها شوند. حفر سوراخهای عمیق و تغذیه از بنه زعفران متداول ترین شیوه خسارت این آفت به شمار می رود. خاكزی بودن لارو و طولانی بودن دورة لاروی، مقاومت زیاد، قدرت تولید مثل بالا و تنوع میزبان از قابلیت های پیچیدة این آفت است. حشرة كامل سوسكی است به طول 10-7 میلی متر به رنگ قهوه ای كه روی بالپوش ها نقاط خطی وجود دارد (شکل 14). علی ایحال خسارت اصلی از ناحیة لارو آفت است. این آفت جزو عوامل شایع خسارتزای مزارع زعفران محسوب نمی شود با این حال اجرای تناوب زراعی با گیاهان خانواده های غیر از گرامینه و پرهیز از کشت زعفران بلافاصله بعد از کشت گیاهان هم میزبان مانند سیب زمینی، شبدر، غلات و یونجه و خشک بودن زمین در آیش تابستانی قبل از احداث مزرعه زعفران می تواند در پیشگیری از آسیب این عامل اثرگذار باشد. البته اگر جمعیت کرم های مفتولی در مزرعه بسیار زیاد باشد؛ حتما باید از روشهای کنترل شیمیایی یا تلفیقی برای مبارزه با آنها استفاده نمود.

شکل 14- کرم مفتولی Agriotes sp (راست) حشره بالغ (چپ)

12-1- موش ورامین

موش ورامین (Nesokia indica) نام جونده‌ای است از خانواده موش‌سانان (Muridae) که در اکثر نواحی كشت زعفران انتشار دارد. این موش ضمن حفر تونل با تغذيه از پیاز های زعفران بویژه در طول تابستان خسارت قابل توجهي به مزارع زعفران وارد مي كند. طول بدن اين موش به 14 تا 20 سانتي متر مي رسد و دمي نسبتا بدون مو و پوشيده از فلس دارد. رنگ بدن خاكستري، قهوه اي روشن تا تيره مايل به خرمايي است (شکل 15). لانه موش ورامين بسایر منشعب و گسترده بوده، دارای اطاقک استراحت، راهرو و سوراخ های متعدد است. تعداد سوراخ های یک لانه به 5 تا 25 عدد نیز می رسد و عمق لانه ها در حدود 15 تا 25 سانتي متر است و گاهی محوطه اشغال شده توسط این موش به 70 مترمربع می رسد. در مدخل خروجي لانه موش ورامين خاكريز بزرگي ديده مي شود (شکل 16). فعالیت ریشه خواری این موش به صورت مداوم در طول سال انجام می گیرد و با تغذيه شديد از پیازهاي زعفران باعث تنك شدن مزرعه ميگردد. همچنين دالانهاي اين موش موجب هرز رفتن آب در جوی ها، نهرها و داخل مزارع در زمان آبياري مي گردد.

موش ورامین (Nesokia indica)

شکل 15- موش ورامین (Nesokia indica)

لانه موش ورامین

شکل 16- لانه موش ورامین

13-1- موش کور

موش کور جونده ای کوچک است که طول بدن آن در حدود 110 تا 115 میلی متر است، رنگ پشت بدن، قهوهای روشن مایل به قرمز و روی سر سیاه رنگ است. چشمها و گوشها خیلی ریز كه به زحمت ديده ميشود و اغلب زیر موها پنهان است، دم کوتاه و پوشیده از مو است. دندان های پیشین موش کور، خیلی رشد کرده که از آن جهت کندن زمین هم استفاده میکند(شکل 17). این موش در اغلب کشورهای جهان از جمله ایران انتشار دارد.

موش کور در داخل زمین و لانه ها فعالیت مستمر دارد و پیوسته در حال کندن خاک و توسعه لانه می باشد، از این رو لانه های این جانور بسایر منشعب و گسترده است. وجود توده های خاک به شکل دهانه آتشفشان با فاصله نزدیک روی سوراخها که مسیر لانه را مشخص میکند، نشانه وجود موش کور است. از روی این توده ها میتوان، تعداد سوراخهای لانه، مسیر و وسعت آن را تعيين نمود. ورودی سوراخ در فاصله حدود 20 سانتی متری از توده خاک قرار داشته و عمق لانه ها در حدود 25-15 سانتی متری است که در محل اطاقک استراحت عمیق تر میشود. طول یک لانه، می تواند به 20 متر برسد و يک لانه مي تواند، محوطه ای در حدود 100-60 متر مربع را اشغال نماید. این جونده تنها برای توسعه لانه یا مهاجرت در تاریکی شب از لانه خارج میشود. موش کور در تمام دوره سال فعال است. با این حال میزان فعالیت آن در طول سال متغیر بوده و در فصول بهار و پاییز بیشترین فعالیت و در روزهای سرد زمستان کمترین فعالیت را دارند. موش کور سه نسل در سال دارد. این جانور در کندن زمین سرعت و مهارت بسیار زیادی دارد، زیرا پاهای جلویی آن قوی و به شبیه بیل های کوچکی عمل میکنند. اين موش در مسیرهای فعاليت زير زميني خود، ريشه و پياز گياهان مختلف را مورد تغذيه قرار مي دهد. خسارت مهم موش كور علاوه بر تغذيه از پیازهاي زعفران و تنک شدن مزرعه، لانه كني و ایجاد سوراخهای گوناگون و دالانهای دراز در داخل خاک است كه موجب هرز رفتن آب هنگام آبياري مي شود. این جونده در مزارع آبی آسیب پذیر بوده و دالان هایی در داخل مرزها و پشته های زمین ایجاد می کند که سطح آن بالاتر از سطح ایستابی آب در زمان آبیاری می باشد که این دالان ها جان پناه امنی هنگام آبیاری ایجاد می کند تا با فرار به این دالان ها در برابر غرق شدن وخفگی محافظت شوند. خوراک این موشها علاوه بر ریشه و غده گیاهان مختلف، حشرات و سایر موجودات ریز زنده داخل خاک می باشد و گاهی در کاهش جمعیت برخی از آفات سودمند هستند.

موش کور ( Ellobius fuscocapillus)

شکل ۱۷- موش کور ( Ellobius fuscocapillus)

خسارت موش کور به مزارع زعفران

شکل ۱۸- خسارت موش کور در مزارع زعفران

1-13-1- پیشگیری و مبارزه با موشهای مزارع زعفران

1- کاهش پرچین ها و سنگ چین ها:

باید پرچین ها یا سنگچین های حاشیه مزارع زعفران تا حد امکان محدود شود، تا جان پناه های کمتری در اختیار موش ها باشد. با این کار محیط امن موش از بین رفته و به راحتی قادر به زاد و ولد نبوده و توسط پرندگان و سایر شکارچیان صید می گردند.

2- کاهش مرزها یا پل ها:

وجود مرز یا پل در بین مزارع زعفران موجب می شود تا لانه سازی در داخل مرزها ایجاد شود و از آنجائیکه کف لانه موش از سطح ایستابی آب هنگام آبیاری بلند تر خواهد بود در نتیجه موقع آبیاری آب وارد لانه های داخل مرزها نشده و از غرق شدن و خفکی آنها جلوگیری می شود. به همین خاطر در موقع کاشت و احداث مزرعه زعفران تا حد امکان این مرزها محدود شود تا مكان لانه سازی کمتری در اختیار موش ها باشد.

3- مبارزه شیمیایی:

براي مبارزه شیمیایی با موش، از سموم شيميايي يا طعمه هاي مسموم ميتوان استفاده نمود. در اواخر زمستان تا اواسط فروردین ماه سال بعد به دلیل سرسبزی برگ های زعفران، اثرات تغذیه موش کور و محل فعالیت آنها از طریق زرد و خشک بوته ها به راحتی محل قابل تشخیص است. همچنین برگ های بوته های مورد حمله به راحتی با کشیدن از داخل خاک خارج می شوند. لذا این دوره زمانی می تواند بهترین زمان برای مبارزه با موش کور باشد. لذا در هنگام مشاهده این چنین اثراتی باید با برداشت خاک محل هایی که برگ های زعفران به تازگی زرد شده اند تا عمق 20 تا 30 سانتی متر کنده تا تونل موش آشکار شود. در غیر این صورت موش ضمن ایجاد تونل و پیشروی در خاک تونل پشت سرش را از خاک پر کرده و از این رو تونل براحتی قابل تشخیص نخواهد بود. پس از پیدا کردن دالان، با گذاشتن طعمه های مسموم یا گازدهی با سموم گازي می توان نسبت به نابودی موش کور اقدام نمود. در مورد موش ورامین بر خالف موش کور در تمام سال می توان اقدامات مبارزه را انجام داد چون لانه فعال آن براحتی قابل تشخیص است. برای این منظور بهتر است یک روز قبل از طعمه گذاری ابتدا نسبت به لانه كوبي (تخریب کلیه لانه های موش در سطح مزرعه) اقدام و سپس با کارگذاری طعمه های مناسب با توجه به فصل سال در مدخل لانه هاي فعال (لانه هایی که در روز بعد از تخریب درب آن ها توسط موش بازگشایی شده) كار گذاشته شوند. سمومی که تولید گاز سمی می کنند نظير قرص هاي تصعيد كننده گازهاي سمي که پس از قرار گرفتن در معرض هوا گاز سمی OH3 با نام های تجارتی مختلف نظیر فستوکسین یا فسفید آلومینیوم نام برد. اين سموم غالبا در پوششهاي محافظتي قرار ميگيرند تا پس از طي يك مرحله زماني نيم تا يك ساعته كه در معرض هوا قرار ميگيرند، گاز اصلي آنها متصاعد می شود. به کار گیری این قرص ها در طول تابستان بخاطر عدم وجود رطوبت کافی در خاک، گاز اصلی دیر تصعید شده و موجب فرار و عدم کشتار موش ها می گردد. بنابراین چنانچه رطوبت دالان موش کم است به منظور بالا بردن كارآيي اين سري از سموم لازم است ابتدا قدري آب در حد نيم ليتر داخل دالان ريخته و سپس قرص سمی کار گذاشته تا موجب سرعت بخشيدن در تصعيد گاز سمي شود، پس از قرار دادن قرص در داخل لانه، مدخل لانه مسدود گردد تا گاز به بيرون نشت نكند. چنانچه از طعمه هاي مسموم قرار است جهت مبارزه با موش استفاده شود ضروری است، طعمه بسته به فصل سال انتخاب شود تا موش میل بيشتري نسبت به آن داشته باشد. براي مثال در زمستان از طعمه هاي مغذي و انرژي زا و در تابستان از طعمه هاي آبدار و شيرين استفاده شود. هنگام تهیه طعمه حتما از دستكش استفاده شود. چنانچه طعمه مذبور در لفافه نازک آلومينيومي آغشته به روغن حيواني تهيه شود كارآيي آن بيشتر خواهد شد زیرا: اولا با توجه به شامه قوي، موش بیشتر ترغيب به استفاده از آن خواهد شد. ثانيا به دليل وجود لفافه، طعمه از عمر مفيد بيشتري برخوردار خواهد بود. ثالثا به دليل وجود لفافه طعمه به طور انتخابي مورد استفاده موش قرار خواهد گرفت و موجودات ديگري نظير پرندگان و ساير موجودات كمتر به آن جلب خواهند شد. سم مورد استفاده در طعمه بايستي از گروه سمومي باشد كه باعث مرگ آني موش ها نشود به طوريكه اغلب جمعيت موش از آن استفاده كنند، سپس به تدريج موجبات مرگ آن ها فراهم شود. چون در صورت مرگ آني در جمعيت، موش ها قادر به تشخيص و هشدار هستند كه ديگر از آن طعمه استفاده نكنند. سمومی که باعث خونریزی داخلی در معده موش شده و تدریجی و به صورت طبیعی باعث مرگ آن ها می شود توصیه می گردد. اخيرا تركيبات غير سمي و سازگار با محيط زيست وارد بازار شده كه تركيبي از مواد جلب كننده موش و سيماني خاص است. پس از تغذيه موش از اين پودر در معده و رودهاش منعقد و سفت شده و به صورت سنگي موجب انسداد روده و بالاخره مرگ موش می گردد (شکل 19).

نحوه تهیه طعمه مسموم و کارگزاری آن، گاز سمی OH3، سم فستوکسین، سم فسفید آلومینیوم

شکل 19- نحوه تهیه و کارگزاری طعمه مسموم

4- تله گذاری:

به منظور شکار موش بهتر است بعد از لانه کوبی تله های زنده گیر یا مرده گیر با طعمه ای مناسب در مدخل لانه های فعال کار گذاشته شود.

5- استفاده از دود موتور سیکلت یا سایر وسایل دودزا:

یکی از روش های بسیار مؤثر با کم ترین عوارض زیست محیطی استفاده از دود موتورسیکلت است. در این روش دود موتورسیکلت را با شیلنگ به لانه موش هدایت کرده و تمام سوراخ هایی را که دود خارج می شود مسدود می نمایند تا باعث خفگی موش گردد. برای ایجاد دود بیشتر چنانچه درصد روغن موجود در بنزین باک موتور سیکلت بیشتر باشد قدرت دودزایی بیشتری خواهد داشت. همچنین بجای دود موتورسیکلت می توان از دود گوگرد با وسیله مناسب دودزای آن استفاده کرد. بهترین زمان مبارزه با موشها بخصوص موش کور از اواسط اسفند تا اواسط فروردین ماه است. در این موقع از سال بخاطر زاد و ولد نیاز غذایی بیشتری دارند و بیشترین خسارت را ایجاد می کنند. از طرفی شناسایی محل فعالیت موش کور در این موقع از سال به راحتی قابل شناسایی است چون در اثر تغذیه از پیازها و قطع ساقه، برگها سریع خشک می شوند. بوته های خشک شده در اثر تغذیه موش به راحتی با دست از داخل خاک کشیده می شوند که دقیقا زیر محل بوته های خشک شده تونل ایجاد شده توسط موش است و کافی است با ابزاری مناسب نظیر بیل خاک برداشته شود تا لانه موش آشکار گردد. سپس برای مبارزه بایستی در مدخل لانه که به صورت تونلی به دو طرف است در هریک از تونل ها با شیلنگ دودزا و یا طعمه یا قرص کار گذاشته شود.

۶- انجام عملیات زراعی:

همانطوریکه قبلا اشاره گردید تونل لانه های موش غالبا در داخل مرزها است، شخم مرزها باعث از بین رفتن لانه ها و کاهش جمعیت موش خواهد شد. همچنین رعایت بهداشت عمومی مزرعه نظیر از بین بردن بقایا و بوته هایی که به نحوی باعث پناه دادن موش در طول تابستان می گردد، باعث خواهد شد تا پرندگان شکاری به راحتی موش ها را شکار و اجازه فعالیت به موش را ندهند.

14-1- خرگوش

خرگوش نیز یکی دیگر عوامل خسارتزای مزارع زعفران است که به ویژه در فصل زمستان می‌تواند به مزارع زعفران آسیب وارد نماید. در زمستان به دلیل کمیابی مواد غذایی و سردی هوا و یخبندان خرگوش ها با مشکل یافتن غذا مواجه بوده و با توجه به اینکه برگ‌های سبز زعفران از معدود سبزی های موجود در این فصل است در معرض تهدید این جانور قرار دارد. خرگوش ها به ویژه در این فصل برای رفع گرسنگی از بوته های زعفران تغذیه کرده و پیازها را از زمین خارج می کند (شکل …). خرگوش ها با تغذیه از بوته های زعفران باعث کاهش جذب نور خورشید، فتوسنتز و تغذیه بنه های زعفران شده و آسیب جدی به رشد پیاز زعفران و محصول زعفران در سال آتی و در شرایط حاد نابودی مزرعه می گردد.
برای جلوگیری از افزایش خسارت خرگوش ها می توان از شیوه های مختلفی از جمله موارد زیر استفاده نمود:

1- تله گذاری (تله های گیرانداز)

2- حصارکشی زمین‌(توصیه می شود ارتفاع حصار حداقل یک متر و پایین آن تا ۳۰ سانتیمتر زیر خاک باشد)

3- استفاده از مواد دورکننده مثل آربینمی ، راتوک و رابيت-اکس

4- طعمه مسموم (مانند فسفر دوزنگ به نسبت ۵/۲ درصد در بلغور گندم روغن زده)

خسارت خرگوش به مزارع زعفران

شکل ۲۰- خسارت خرگوش به مزارع زعفران

15-1- جوجه تیغی

جوجه‌تیغی جانوری پستاندار و همه چیزخوار از راسته و خانواده خارپشت‌سانان (نام علمی: Erinaceidae) است. گاه تَشی نیز به دلیل خارهایی که بر پشت آن قرار دارد جوجه تیغی نامیده می‌شود اما تشی یا خارپشت جانوری کاملاً متفاوت و با اندازه ای بزرگتر از راسته جوندگان است (شکل 21). زعفران از گیاهان مورد علاقه جوجه تیغی است. جوجه‌تیغی‌ها در طول روز می‌خوابند، عصرها در جستجوی غذا به بیرون می‌روند، حتی گاهی تا نیم فرسنگ به دنبال غذا راه طی می‌کنند. جوجه تیغی عمدتاً حشره‌خوار است با این حال از ریشه علف‌ها، میوه‌ها و قارچ نیز تغذیه میکند و در برخی نواحی جزو بزرگترین عوامل تهدید کننده مزارع زعفران به حساب می آیند. این حیوان زمین را می کند، پیازهای زعفران را از خاک خارج نموده، آن ها را می خورد و پوسته پیازها را باقی می گذارد. این عامل خسارت زا را می توان از مقدار زیاد پوست های ریخته شده و تیغ های ریخته شده در کنار لانه شناسایی کرد. روش های متداول مبارزه با این جانور شامل موارد زیر است:

– شکار کردن و معدوم سازی

– محصور ساختن مزرعه با توری یا چیزهای دیگر

– استفاده از آفت كش های تدخینی مانند محلول کلروپیکرین: به دلیل ریسک بالا در استفاده از این نوع آفت كش بایستی دقت لازم و اصول ایمنی رعایت گردد. برای از بین بردن جوجه تیغی ها سر یک چوب را حدود ۱ گرم پنبه پیچیده و به محلول کلروپیکرین آغشته می نمایند و سپس در لانه جوجه تیغی ها قرار می دهند. با متصاعد شدن گاز آن ها از بین خواهند رفت. البته در استفاده از این روش باید تمام منافذ لانه مسدود باشد تا گاز خارج نشود و یا حیوان امکان خروج از لانه را نداشته باشد (بهتر است برای اثرگذاری بهتر نیز از این محلول در دماهای نسبتا بالا- حدود 20 درجه سانتیگراد و بیشتر- استفاده گردد).

تفاوت جوجه تیغی و تشی

شکل 21- جوجه تیغی (راست) و تشی یا خارپشت (چپ)

16-1- تشی یا خارپشت

تشی ها یا خارپشت ها جوندگان بزرگی هستند که بخش های زیادی از سطح بدن آن ها برای حفاظت از گزند حیوانات شکارچی، پوشیده از خارهایی تیز و بلند است (شکل 22). رژیم غذایی تشی را همه‌ی قسمت‌های گیاهان (پیاز، ریشه، ساقه، میوه و برگ)، استخوان و گاها شاخ حیوانات و حشرات تشکیل می دهد. خارپشت (تشی) جز آسیب‌های غیر شایع مزرعه زعفران است. با این حال گزارشاتی از حمله تشي ها به مزارع زعفران برخی مناطق گزارش شده است. راه های مقابله با این جانور مشابه راهکارهای مقابله با جوجه تیغی است.

شکل ...- تشی یا خارشت (از این جانور به نام‌های چوله و سیخور نیز یاد می گردد)

شکل 22- تشی یا خارشت (از این جانور به نام‌های چوله و سیخور نیز یاد می گردد)

17-1- آهو

آهو (Deer) و انوع نوشخوارکنندگان خانواده Cervidae حیواناتی چابک هستند که بیشتر در نواحی کوهستانی و ناهموار، دشت‌ها، علف‌زارها و دشت‌های بیابانی سنگی زندگی می کنند. این جانوران از گیاهان نرم و لطیف و برگ ها تغذیه کرده و در اراضی نزدیک به زیستگاه آنها به ویژه در ایام زمستان و کمبود غذا امکان تغذیه از بوته های زعفران وجود دارد.

شکل 23- آهوی کوهی (گونه‌ای غزال)

18-1- کبک

کبک ها پرندگانی از تیره قرقاولان هستند و بیشتر در دامنه‌ها و شیب‌های کوهستانی باز و سنگلاخ یافت می شوند و بر خلاف بسیاری از پرندگان که با آغاز فصل سرما، به مناطق گرمسیر مهاجرت می کنند، این پرنده ها در همان جایی که مسکن گزیده اند، باقی بمانند و فقط محل زندگی شان در حد جابه جا کردن به لابه لای بوته های انبوه و یا بین سنگ ها و صخره ها، تغییر می دهند. گیاهان، انواع برگ ها، دانه ها و میوه های بوته های تمشک ، خزندگان کوچک و حشرات که به فراوانی در طبیعت یافت می شود، غذای مورد علاقه کبک های وحشی هستند و می تواند در نواحی نزدیک به زیستگاه این جانور به ویژه در زمستان به مزارع زعفران آسیب برساند.

19-1- عوامل زنده مفید مزارع زعفران

یکسری موجودات مفید شامل: کنه شکار گر هیپوآسپیس ، کفشدوزک شکارگر هیپوداميا ، كفشدوزک شکارگر هفت نقطه ای ، کفشدوزک شکارگر یازده نقطه ای و کفشدوزک شکارگر انوپیا در کنترل طبیعی آفات زعفران مؤثرند. کنه شکارگر هیپوآسپیس، شکار گر کنه پیاز زعفران است.

کنه شکارگر هیپو آسپیس اکوالیفر (کنه قاتل یا کشنده ) در اکثر مزارع زعفران از روی کنه زعفران R.robini مستقر در داخل پیازهای زعفران جمع آوری و از عوامل مهم کنترل کننده طبیعی آن است. کنه ای به رنگ قهوه ای روشن با پاهای نسبتا بلند و بدنی کشیده به طول 8/0 تا یک میلی متر است. جزو کنه های شکارگر است که سریع در داخل جمعیت کنه پیاز زعفران جابجا می شود. این کنه از حالات مختلف کنه زعفران شامل تخم، لارو، پوره و بالغين تغذیه می نماید و یکی از شکارچیان موثر در کنترل طبیعی کنه زعفران است (شکل 24).

کنه شکارگر هیپو آسپیس Gaeolaelaps (Hypoaspis) aculeifer

شکل ۲۴- کنه شکارگر هیپو آسپیس Gaeolaelaps (Hypoaspis) aculeifer