1- آبیاری و نیاز آبی زعفران

زعفران گیاهی است که به لحاظ آبیاری، برای مناطق خشک و نیمه خشک که با کمبود آب مواجه می باشند بسیار مطلوب است زیرا بنه های زعفران از نیمه اردیبهشت ماه که بارندگی های بهاره قطع می شود یک خواب با دوره ۵ ماهه را طی کرده و نیاز به آبیاری ندارند. اما خارج از این محدوده، زعفران باید مانند هر محصول دیگری آبیاری شود. در نقاط زعفران کاری بسته به وضعیت آب و هوایی منطقه، آبیاری زعفران معمولا از اواسط مهر ماه تا دهه اول آبان ماه شروع می شود.

شروع مرحله رشد زعفران با آبیاری مزرعه آغاز می شود و اولین مرحله رشد، شروع گل دهی است. از این رو در مناطقی که سطح زیر کشت زیاد و کمبود کارگر وجود دارد برای این که برداشت زعفران با مشکل مواجه نشود آبیاری بین قطعات و با فواصل چند روز تقسیم می شود تا گل دهی مزرعه در اوج خود همزمان نشود، بنابراین اولین آبیاری در زعفران زمانی انجام می شود که سطح مزرعه خالی از گیاه است. با انجام آبیاری اول گل ها و سپس برگها در سطح مزرعه آشکار می شوند.

اولین آبیاری از نظر رشد جوانه، گل و علف پیاز اهمیت زیادی دارد. اولین آبیاری در مناطق سردسیر از دهم مهرماه و در مناطق گرمسیر از اوایل آبان شروع می شود (۱۰ تا ۱۵ روز پس از کاشت) که باعث رشد گل خواهد شد. اگر چنانچه پیش از مهرماه آبیاری صورت گیرد ابتدا برگهای زعفران رشد کرده و از خاک سر بیرون می آورند.

به هر حال پس از گاورو شدن زمین اقدام به سله شکنی نموده سپس مزرعه را تا باز شدن گل ها به حال خود رها می کنند. پس از جمع آوری گل ها که بدیهی است در سال اول تعداد آنها محدود می باشد، اقدام به آبیاری دوم می نمایند.

آبیاری دوم زودتر از چهار تا پنج هفته پس از آبیاری اول انجام نمی شود. آبیاری های بعدی به فواصل ۱۲ تا ۱۴ روز، بسته به زمانی که آب در اختیار زارع باشد صورت می گیرد. اما در اوایل فروردین تا موقعی که در اواسط اردیبهشت ماه رنگ برگ ها به زردی می گراید در صورت امکان آبیاری باید به صورت هفتگی یا دوره های ۱۰ روزه انجام پذیرد. معمولا از اواسط اردیبهشت ماه آبیاری زعفران قطع می گردد.

زارعین زعفران بر حسب اطلاعات و تجارب خود و بر اساس دانش بومی و سنتی منطقه در مزارع زعفران به چهار آبیاری اکتفا می کنند.

1-1- نوبت های آبیاری زعفران

  • الف – آبیاری اول یا بسار آب: این آبیاری که قبل از شیار و خراش دادن سطح زمین صورت می گیرد برای شروع رشد و تسهیل در گلدهی بوته هاست. تاریخ این آبیاری بسیار مهم است و اگر به موقع انجام شود ابتدا گل ها از خاک خارج می شوند و بعد رشد سبزینه ای شروع می شود. در غیر این صورت اگر رشد سبزینه و گل باهم صورت گیرد چیدن گل را با مشکل مواجه می کند.
  • ب- آبیاری دوم یا زائیج آب: پس از برداشت گل و ظاهر شدن برگ ها صورت می گیرد. این آبیاری حدود یک ماه پس از آبیاری اول انجام می شود.
  • ج- آبیاری سوم یا کولش آب: آبی است که بعد از وجین و پخش کود به زمین داده می شود.
  • د- آب آخر یا زرد آب: آبی که در پایان فصل رویش (اردیبهشت ماه) به زمین داده می شود.

در مزراع زعفران معمولا آبیاری تابستانه مرسوم نمی باشد و روش متداول آبیاری اراضی زعفران به صورت سنتی است و دیدگاه سنتی عملا مستقل از بافت و ساختمان خاک یا عمق توسعه ریشه ها می باشد. لذا کشاورزان بدون توجه به حجم آب قابل دسترسی خاک اقدام به آبیاری نموده و در بیشتر مواقع اعمال آبیاری در حجم زیاد و با فواصل طولانی نه تنها موجب تلفات آب گردیده، بلکه با اعمال تنش ممکن است کاهش عملکرد را نیز در پی داشته باشد.

از سال اول به بعد، معمولا پیش از اولین آبیاری در ماه های شهریور و مهر، کود دامی را در سطح زمین پخش کرده و سپس آبیاری می کنند. پس از گاورو شدن زمین خراش هایی به عمق ۱۰ – ۵ سانتیمتر در خاک ایجاد می کنند که باعث رشد آسان ترجوانه شده و از طرفی کود با خاک مخلوط می شود.

به هر حال تعداد دفعات آبیاری زعفران بستگی به بارش باران دارد، در هر صورت معمولا تا ۵ بار زمین زعفران آبیاری می شود که از آب دوم به بعد با فاصله ۲۰ روز تا یک ماه و گاهی بیشتر تا پایان اسفند و گاه فروردین انجام می گیرد.

در نهایت پیشنهاد می شود در مزارع جدید زعفران از سامانه های نوین آبیاری (نظیر آبیاری تیپ، قطره ای و …) استفاده گردد. با استفاده از سامانه های نوین آبیاری امکان آبیاری منظم، به موقع و با راندمان بالا و یکنواختی پخش مناسب وجود دارد که این مورد تا حد زیادی بر عملکرد مزرعه تاثیرگذار می باشد. همچنین در صورتی که از سامانه آبیاری بارانی استفاده شود امکان آبیاری و تغذیه گیاهی از طریق محلول پاشی در ماه‌های بهمن و اسفند که پیازها ریشه خود را در زیر زمین از دست می‌دهد وجود دارد. در شکل 1 و شکل 2 به ترتیب شمای طرح های متداول در آبیاری زعفران و نمونه تصاویر از مزارع نشان داده شده است.

آبیاری بارانی زعفران; آبیاری ردیفی زعفران; آبیاری زعفران; آبیاری قطره ای زعفران; تاریخ آبیاری زعفران; آبیاری کرتی زعفران; سیستم های آبیاری زعفران;

شکل 1- شمای طرح های آبیاری در مزارع زعفران

آبیاری بارانی زعفران; آبیاری ردیفی زعفران; آبیاری زعفران; آبیاری قطره ای زعفران; تاریخ آبیاری زعفران; آبیاری کرتی زعفران; سیستم های آبیاری زعفران;

شکل 2- نمونه تصاویر از روش های متداول برای آبیاری مزارع زعفران

هر چند زعفران گیاهی است که دوران رشد آن منطبق با ماههای سرد سال بوده و در تابستان که معولا زارعین با کمبود آب مواجه هستند، این گیاه را آبیاری نمی کنند، اما عملکرد مناسب این گیاه بستگی به آبیاری مناسب و تأمین نیاز آبی در دوره رشد سبزینه ای آن دارد. بر اساس مطالعات انجام شده توسط مسافری (۱۳۸۰) نیاز آبی خالص زعفران برابر با حدود ۳۰۰ میلی متر در سال یا بعبارتی ۳۰۰۰ متر مکعب در هکتار گزارش شده است. بر اساس این مطالعه میزان تبخیر و تعرق گیاه مرجع و تبخیر و تعرق و ضریب گیاهی زعفران به صورت جدول 1 ارائه شده است.

جدول 1- تبخیر و تعرق گیاه مرجع، تبخیر و تعرق و ضریب گیاهی ماهانه زعفران

تبخیر و تعرق گیاه مرجع، تبخیر و تعرق و ضریب گیاهی ماهانه زعفران-c

به طور سنتی آبیاری مزارع زعفران محدود به چهار آبیاری می باشد، اما در فاصله ماه های مهر و اردیبهشت ماه نیاز آبی زعفران مانند هر گیاه دیگر باید تأمین گردد. طول دوره های رشد اولیه، توسعه، میانی و نهایی زعفران به ترتیب ۳۰، ۵۵، ۱۰۵ و۳۰ روز بوده و ضرایب گیاهی در این مراحل 4/0، 85/0 و 55/0 برآورد شده است. بهترین زمان برای آبیاری اول با توجه به دمای هوا در خراسان ۱۵ مهر می باشد. دور آبیاری ۱۵ روز نیز مناسب ترین دور آبیاری گزارش شده است. بسته به وضعیت آب و هوایی منطقه از اواسط مهر تا دهه اول آبان ماه آبیاری زعفران شروع می شود. اگر هوا گرم تر باشد دیرتر و هر گاه سرما زودرس باشد، در اوایل مهرماه مزرعه زعفران را آبیاری می کنند. لازم به ذکر است که آبیاری زودتر از موعد، موجب جلو افتادن رشد رویشی می شود و برعکس آبیاری دیروقت ممکن است موجب مواجه شدن گلها با يخبندان گردد.

با توجه به این که گل کردن زعفران تا حدودی تابع آب اولیه است، در مناطقی که سطح زیر کشت زیاد است و کمبود کارگر نیز وجود دارد، برای این که برداشت زعفران با اشکال مواجه نشود، آب اول را در بین قطعات و با فاصله چند روز تقسیم می کنند تا بدین وسیله دوران اوج گلدهی قطعات با یکدیگر همزمان نباشد. آب اول زعفران خیلی مهم است. آب دوم با فاصله زمانی زودتر از چهار تا پنج هفته از آبیاری اول انجام نمی شود. چون آب بیشتر موجب جلو افتادن رشد رویشی شده و برداشت گل ها را مشکل می سازد، ضمنا عدم آبیاری زمین در این فاصله سبب نرم باقی ماندن سطح خاک می شود. پس آبیاری دوم بعد از تمام شدن برداشت گل ها صورت می گیرد. آبیاری های بعدی به فاصله هر ۱۲ تا ۲۴ روز یک بار (بسته به مدار آبیاری و وضعیت جوی) به جز در موارد یخبندان و بارندگی کافی (به ویژه در مواقعی که بنه ها سطحی کاشته شوند) انجام می شود. بنابراین آبیاری دوم پس از گلدهی اول و آبیاری سوم پس از وجین، شیار کردن و پخش کود شیمیایی انجام می شود. باید در نظر داشت پس از وجین علف های هرز یک دوره آبیاری به تعویق افتد تا علف های هرز موقعیتی برای رشد مجدد نداشته
باشند.