1- روند تشکیل بنه های دختری زعفران

تولیدکنندگانی که قصد کشت زعفران را دارند باید با چرخه عمر این گیاه آشنا شوند تا حداکثر عملکرد و بهره‌وری را داشته باشند. زعفران گياهی است که بسته به شرایط آب و هوای و شرایط کشت می تواند تا 8 الی 14 سال به روند توليدی خود ادامه دهد. در طول هر فصل زراعی، زعفران پس از دوره گلدهی مراحل رشدی خود را با توليد بنه های جدید (بنه دختری ) طی میکند که این بنه های جدید روی بنه قدیمی (بنه مادری ) تشکیل می گردند. لذا در طی دوره رشد چند ساله گياه، تراکم بنه ها در خاك افزایش می یابد. به طور معمول عملکرد گياه در سال اول پایين بوده؛ اما در سالهای چهارم تا ششم این عملکرد به حداکثر مقدار خود میرسد و سپس به دليل تشکيل افزایش تراکم بنه های دختری مجدداً رو به کاهش می گذارد. دوره توليد زعفران در ایران تا 14 سال برآورد شده است.
بر اساس رشد اندام های هوایی، مراحل فنولوژیکی زعفران شامل سه مرحله رشد زایشی (Generative phase)، رشد رویشی (Vegetative phase) و مرحله رکود (Dormant phase) میباشد. با این وجود، تغييرات فيزیولوژیکی بوته زعفران اساساً در زیر 

سطح خاك انجام میشود و بر خلاف گياهان بذری، بنه گياه در زیر سطح خاك تشکيل می شود.

1-۱- مراحل رشد زعفران در سال اول

۱-1-۱- مرحله ركود (اواخر اردیبهشت تا اواخر مهر)

زعفران گیاهی عقيم است؛ لذا تکثير این گياه به صورت رویشی و از طریق بنه های آن انجام میشود. توالی رشد و نمو زعفران در مرحله رکود خود شامل چهار مرحله میباشد:

مرحله اول) دوره خواب است که از اواخر اردیبهشت تا اواسط الی اواخر تير را شامل می شود، مرحله دوم) بنيان گذاری و تمایز برگها است که دوره آن از اواخر تير شروع و تا اواخر مرداد ماه ادامه می یابد، مرحله سوم) تمایز طرحهای اوليه اندامهای گل درون جوانه (از اواخر مرداد تا اوایل شهریور) و سپس کامل شدن اندامهای گل (تا اواخر شهریور) می باشد و در نهایت، مرحله چهارم) رشد سریع برگها و اندامهای گل درون جوانه است که از اواخر شهریور تا اواخر مهر را دربر میگیرد. به بيانی دیگر، از اواخر اردیبهشت تا نیمه تيرماه، دوره خواب حقيقی زعفران میباشد. در این دوره بافت مریستمی نوك جوانه بنه دارای فعاليت بسيار جزئی است. سپس تا 10 مرداد مراحل تکوین و تمایزیابی اندامهای رویشی و بعد از آن مراحل تکوین و تمایز اندامهای زایشی تا حدود 25 مرداد انجام میشود. این دوره اصطلاحا دوره خواب ظاهری می باشد. از اینرو، القای گلدهی زعفران در درجه حرارتهای بالا اتفاق میافتد مراحل رشد و نمو گياه زعفران متأثر از عوامل محيطی و فيزیولوژی بنه میباشد که در بين عوامل محيطی، نقش درجه حرارت و دامنه حرارتی در طول دوره رشد و نمو از اهميت بسيار ویژهای برخوردار است. زعفران در فصل گرما به خواب میرود و مراحل رشد و نمو ظاهری آن در فصل سرما اتفاق میافتد. با این وجود، از عوامل مهم کاهش عملکرد زعفران، وقوع درجه حرارت بيش از حد در تابستان بوده که میتواند بر القاء گلدهی در مرداد ماه تأثير منفی داشته باشد. مطالعات صورت گرفته حاکی از این است که گل انگیزی و عملکرد گل زعفران در ارتباط با درجه حرارت محيط بوده و وقوع دماهای بالاتر و یا پایينتر از حد بهينه میتواند القای گلدهی زعفران تحت تأثير قرار دهد.

با در نظر گرفتن تأثير مثبت کاربرد مالچهای گياهی در تعدیل درجه حرارت محيط خاك مدیریت صحيح بقایای گياهی در زراعت زعفران میتواند در تسریع گلدهی و نيز افزایش عملکرد گل در این گياه مؤثر باشد. در این ارتباط گزارش شده است که پخش مالچ کلش در مهرماه میتواند منجر به افزایش معنیدار تعداد گل در متر مربع و نيز عملکرد گل تر و خشك زعفران شود. مشابه نقش مالچهای گياهی، کشت مخلوط زعفران با گياهانی مانند مرزنجوش (Origanum vulgare) نیز میتواند منجر به افزایش توليد گل شود که این افزایش به دليل سایه اندازی و در نتيجه خنك شدن دمای سطح خاك عنوان شده است. 

کشت زعفران در طی دوره خواب حقيقی گياه به عنوان یکی از اولين برنامه ها در مدیریت به زراعی زعفران، عامل مؤثری در افزایش تحریك گلدهی در این گياه به شمار میرود. در این دوره، بنه زعفران تحت تأثير هورمونهای بازدارنده دارای خواب حقيقی یا کامل است که این امر امکان جابه جایی و کاشت مجدد بنه را ایجاد میکند. با عبور از این مرحله، اگرچه بنه زعفران ظاهراً در خواب میباشد، اما تحت تأثير هورمونهای رشد دارای فعاليت گسترده از نظر تمایز بافتها بوده و نسبت به جابهجایی دارای حساسيت زیادی است.

علاوه بر تاریخ کاشت، عمق مناسب کاشت نيز نقش مؤثری در افزایش گلدهی و رشد بنه های دختری زعفران در طی دوره رشد چندساله گياه دارد. به طور کلی، در شرایط استفاده از بنه هایی با وزن 8 تا 10گرم و عمق کاشت حدود 15 تا 20 سانتی متر می باشد. با کاهش یا افزایش وزن بنه های مادری جهت کاشت، عمق کاشت میتواند به ترتيب کمتر یا بيش از عمق توصيه شده در نظر گرفته شود.

2-1-1- دوره گلدهي (اواخر مهر تا اواخر آبان)

دوره شکوفایی برگها و گلها از اواخر مهر تا اواخر آبان میباشد. همانطور که ذکر گردید، پس از القای گلدهی که در درجه حرارتهای بالا رخ میدهد، ظهور گلها تحت تأثير درجه حرارت پایين تر میباشد.

بسته به شرایط آب و هوایی منطقه مورد کشت، ظهور گل میتواند قبل، همزمان و یا پس از خروج برگها از غلاف ساقه اتفاق افتد. عموماً گرمی هوا سبب میشود تا ظهور گلهای زعفران اندکی پس از توليد اولين برگها آغاز گردد (شکل1) در این مرحله به دليل آن که عمده انرژی گياه صرف توليد گل و توليد نخستين برگها و خروج آنها از غلاف میشود، بنه های دختری معمولاً تشکيل نمیگردد.

تشكیل گل و اولین برگها در زعفران (فنولوژی و روند تشكیل بنه های دختری زعفران)

شکل 1- تشكیل گل و اولین برگها در زعفران

با افزایش اندازه بنه های مادری، تعداد گل توليد شده در بنه افزایش می یابد. به عبارتی دیگر، در کنار تعدیل درجه حرارت و آبیاری، عملکرد گل زعفران در سال اول (سال کاشت) در ارتباط مستقيم با ميزان اندوخته غذایی در بنه بوده و سطح حاصلخيزی و فراهمی عناصر غذایی خاك از اهميت چندانی برخوردار نيست؛ به طوریکه معمولاً در سال اول (سال کاشت)، بنه هایی با وزن کمتر از چهار گرم، توليد گل نمی کنند. از اینرو، انتخاب بنه های مادری با وزن مناسب جهت حداکثر گلدهی حائز اهميت میباشد. مشابه مرحله اول، مدیریت مالچهای گياهی به منظور تعدیل درجه حرارت خاك، از جمله راهکارها در تسریع گلدهی و نيز افزایش تعداد و عملکرد گل زعفران میباشد (شکل ۲).

گلدهي زعفران تحت شرایط كاربرد بستر كاه و كلش گندم

شکل ۲- گلدهي زعفران تحت شرایط كاربرد بستر كاه و كلش گندم

همچنين بهبود ساختار فيزیکی و افزایش محتوی نسبی رطوبت خاك در نتيجه کاربرد مالچهای گياهی میتواند نقش مؤثری در تسهيل گلدهی زعفران داشته باشد. همچنین کاربرد بقایای گياهی به دليل حفظ رطوبت خاك باعث افزایش آماس سلولی شده در نتيجه منجر به بهبود سرعت گلدهی و عملکرد گل میشود. از سوی دیگر، با توجه به اینکه کشت زعفران در مناطق نيمه خشك کشور صورت میگيرد و نيز با توجه به این که فراهمی مواد آلی و عناصر غذایی از مهمترین عوامل در کنترل تغييرات عملکرد زعفران میباشند، کاربرد صحيح بقایای گياهی در مناطق نيمه خشك میتواند با تأثير مستقيم بر ميزان ماده آلی خاك، منجر به افزایش عملکرد گل و در نهایت، افزایش پایداری توليد زعفران شود.
زمان آبياری نيز نقش بسيار مهمی در افزایش عملکرد گل زعفران دارد. گلدهی زعفران با رسيدن دمای هوا به 12 درجه سانتیگراد اتفاق افتاده و از سوی دیگر، 2 تا 3 هفته پس از آبياری، گلدهی به وقوع می پيوندد. از اینرو، اولين آبياری بایستی زمانی انجام شود که پس از آن زعفران قابل برداشت باشد.
تاریخ گلدهی و زمان انجام اولين آبياری زعفران بسته به اقليم و دمای منطقه مورد مطالعه بسيار متفاوت میباشد. در مکانهایی با ارتفاع بالاتر از سطح دریا و ميانگين دمای کمتر، معمولاً تاریخ گلدهی و زمان آبياری زود هنگام و در اوایل پائيز میباشد. با کم شدن ارتفاع و بالا رفتن دمای هوا تاریخ گلدهی و زمان انجام اولين آبياری به اواسط و حتی به اواخر پائيز منتقل میشوند. عامل مهم دیگر جهت افزایش گلدهی، انبارداری و به عبارتی شرایط نگهداری بنه ها پيش از کاشت میباشد. الگوی مناسب در این ارتباط کاشت بنه ها بلافاصله پس از خروج از خاك بوده تا ضمن ادامه دوره رکود، بنه ها فرصت کافی جهت استقرار در مکان جدید را داشته باشند؛ به طوری که انبارداری این بنه ها عموماً منجر به کاهش توانایی گلدهی در بنه ها و نيز توليد برگ میشود. به بيان دیگر، در شرایط نگهداری بنه ها در انبار، نياز بنه ها به دمای پایين جهت رشد جوانه ها زودتر تأمين میشود. فعال شدن تعداد زیادتر جوانهها پيش از کشت، تأثير سوء بر مراحل بعدی رشد میگذارد. آسيب دیدن جوانه ها در طی کشت، عدم توانایی بنه در تأمين مواد غذایی برای رشد تمامی جوانه ها، ایجاد رقابت شدید بين جوانه ها، مصرف شدن مواد غذایی برای فعال شدن و رشد جوانه های غيرمؤثری که در حالت طبيعی نقشی در مراحل بعدی رشد ندارند و نيز کاهش سهم تخصيص مواد غذایی به بنه های دختری و برگهای گياه، از جمله دلایل کاهش این عملکرد میباشد.

3-1-1- تشكیل و آغاز رشد بنه های دختری (اواخر آبان تا اواخر آذر)

در هر بنه مادری، تعدادی جوانه یا محل مریستمی وجود دارد که با فعال شدن این مریستم ها، تشکيل بنه های دختری آغاز میشود. فعاليت این مریستمها پس از فرآیند گلدهی اتفاق میافتد و با تقسيم سلولی، نخستين بنه های دختری در سطح بنه مادری ظاهر میشوند (شکل 3).

مراحل رشد گیاه زعفران; آموزش کشت زعفران; فرآیند تشكیل فقط ساقه (الف) و بنه های دختری (ب) در سطح بنه مادری (ج) زعفران;

شکل 3- فرآیند تشكیل فقط ساقه (a) و بنه های دختری (b) در سطح بنه مادری (c) زعفران

تشکيل بنه های دختری ممکن است در سراسر دوره رشد رویشی زعفران ادامه یابد، اما معمولاً سرعت تشکيل بنه های دختری در آذر ماه در حداکثر مقدار خود میباشد. تشکيل نخستين بنه های دختری از اواسط نوامبر (اواخر آبان) بوده و همزمان با تشکيل بنه های دختری تحليل بنه مادری زعفران نيز آغاز میشود. بنه های دختری معمولاً در بخش بالایی بنه مادری تشکيل میگردند. با این وجود، بسته به شرایط محيطی و خصوصيات بنه مادری، این بنه ها میتوانند در سایر بخشهای بنه مادری نيز تشکيل شوند. در این مرحله هر یك از بنه های دختری تشکيل شده، به طور ميانگين دارای دو برگ (9-7 سانتیمتر) میباشند (شکل 1). حداقل درجه حرارت لازم برای ریشه دهی و طویل شدن برگها 10 درجه سانتیگراد بوده و دامنه دمایی مطلوب بين 10 تا 15 درجه سانتیگراد میباشد. درجه حرارت مناسب برای توليد بنه نيز 14 درجه سانتیگراد بوده که سبب افزایش تخصيص مواد فتوسنتزی جهت توليد و رشد بنه های دختری میشود.
تغذیه متعادل عناصر غذایی به ویژه نيتروژن ضمن تحریك رشد رویشی، سبب میشود تا تعداد بيشتری از جوانه های موجود در بنه مادری فعال شوند. با این وجود، تحریك تعداد زیادی جوانه سبب رقابت شدید برای رشد میشود. در شرایط وجود جوانه های زیاد، حذف جوانه های اضافی و نامطلوب سبب میشود تا بنه های بزرگتری در سال اول کشت زعفران توليد شود و در نتيجه در سال دوم، تعداد گل و وزن کلاله گل زعفران افزایش مییابد. از سوی دیگر، جوانه اصلی نسبت به جوانه های جانبی دارای توان بيشتری در توليد بنه های دختری است و نباید جوانه اصلی جهت حذف شدن انتخاب گردد. به طور کلی، در بنه های با وزن 8-6 گرم، بهترین تعداد جوانه جهت توليد بنه های بزرگ و مناسب، چهار عدد (سه جوانه جانبی+ جوانه اصلی) گزارش شده است.
پس از برداشت گل و ظهور برگها در آبان ماه، انجام یك مرحله آبياری جهت تشکيل و رشد بهتر بنه های دختری توصيه شده است. علاوه بر این، رشد و نمو اندامهای ظاهر شده از بنه های مادری زعفران در این مرحله (و مراحل اوليه) اساساً وابسته به اندوخته موجود در بنه های مادری میباشد. بسته به اندازه بنه مادری، تعداد بنه های دختری در سال اول میتواند از یك تا دو بنه (بنه مادری با وزن کمتر از چهار گرم) تا نه بنه دختری (در بنه های با وزن در حدود 12 گرم) متفاوت باشد. در بنه های مادری با وزن پایين که در اصلاح بنه های مادری کوچك یا ریز ناميده میشوند، به دليل داشتن اندوخته غذایی کمتر، تعداد ریشه کمتری توليد شده و به تبع آن استقرار و تشکيل نخستين بنه های دختری معمولاً با تأخير اتفاق میافتد. همچنين در بنه های بزرگتر، تقسيم سلولی و به دنبال آن رشد برگها زودتر انجام میشود که این امر امکان استفاده از منابع محيطی و نيز افزایش مواد فتوسنتزی را بيش از پيش فراهم میکند. بررسی ها نشان داده است افزایش معنی دار وزن خشك ریشه و نيز وزن خشك بنه های زعفران را در نتيجه کاشت بنه های 8-6 گرم در مقایسه با بنه های 4-2 گرم و نيز 6-4 گرم مشاهده نمودند. همچنين با افزایش اندازه بنه، توان جذب و نيز ميزان عناصر غذایی در بنه بيشتر شده و در نهایت، زمينه لازم برای انتقال بيشتر مواد به سلولهای برگ را فراهم میکند. تراکم پایين و یا بيش از حد کاشت بنه های مادری و عوامل بيماریزا به ویژه قارچهای عامل پوسيدگی بنه ناشی از فعاليت Fusarium solani ، F. oxysporum و Sclerotium rolfsii از جمله عوامل موثر بر تشکيل و رشد بنه های دختری در این مرحله و نيز طی فصل رشد هستند.

4-1-1- مرحله میاني رشد بنه های دختری (اواخر آذر تا اواخر دی)

در این دوره نيز بنه های دختری در سطح بنه مادری تشکيل میشوند؛ اما سرعت تشکيل این بنه ها معمولاً کمتر از مرحله قبل میباشد. به دليل تفاوت بين بنه های دختری تشکيل شده در این مرحله با بنه های تشکيل شده در مراحل قبلی، بنه های دختری تشکيل شده کوچكتر از بنه های تشکيل شده در ابتدای فصل میباشند. اندازه بنه های دختری در سطح بنه مادری افزایش یافته و رشد برگهای سبز بيشتر افزایش می یابد (شکل4).

فنولوژی و مراحل رشد زعفران

شکل 4- مرحله چهارم و پنجم تشكیل بنه های دختری زعفران (a: بنه دختری در مرحله چهارم؛ b : بنه دختری در مرحله پنجم (مرحله پایانی) رشد. در این مرحله پوشينه های بنه دختری تقریباً شکل میگيرد)

طول برگهای تشکيل شده میتواند از 12 تا 20 سانتیمتر متفاوت باشد. بنه مادری در این مرحله نسبت به مرحله قبل رو به تحليل بيشتری گذاشت؛ به طوریکه وزن بنه های دختری تشکيل شده بين 10 تا 30 درصد بنه مادری است. رشد و تکميل ریشه های جاذب، رابط و جاذب رابط نيز در این مرحله بيش از پيش گسترش مییابد (شکل 5).

رشد و توسعه سیستم ریشه ای زعفران

شکل 5- رشد و توسعه سیستم ریشه ای زعفران در مرحله چهارم (a: گياهچه زعفران دارای یك بنه جدید در حال تشکيل روی بنه مادری؛ b : بنه مادری؛ c: ریشه رابط؛ d : ریشه های جاذب رابط؛ – e : ریشه های جاذب – در زعفران سه نوع ریشه شامل ریشه های جاذب، رابط و نيز جاذب رابط وجود دارد که این سه نوع ریشه از نظر ساختار و کارکرد متفاوت میباشند.)

ریشه های جاذب توليد شده از قاعده بنه مستقيم و نازك (با قطری معادل یك ميلیمتر) بوده و در جذب آب و مواد غذایی نقش دارند. ریشه های رابط شبيه اندام غدهای شکل، بزرگ و سفيد رنگ بوده و با عمل کششی، باعث نفوذ بيشتر بنه به سمت خاك میشوند؛ به طوریکه بنه در عمق و موقعيت مناسبی از خاك قرار میگيرد. ریشه های جاذب رابط نيز نازكتر از ریشه های رابط بوده و پس از تشکيل ریشه های رابط ایجاد میشوند. علاوه بر عوامل ذکر شده در مرحله سوم، شرایط نامطلوب خاك از نظر فراهمی متعادل عناصر غذایی و رقابت علفهای هرز میتواند در این مرحله و نيز مراحل بعدی رشد، سبب کاهش رشد عملکرد زعفران شود. از جمله راهکارهای تأمين عناصر غذایی میتوان به کاربرد کودهای آلی مانند کود دامی و کمپوست بستر قارچ، کاربرد تلفيقی کودهای آلی و شيميایی، کودهای بيولوژیك مانند باکتریهای باسيلوس و سودوموناس و یا کود بيولوژیك نيتروکسين، دلفارد به عنوان کود اختصاصی زعفران، محلولپاشی و تغذیه برگی کاربرد بقایای گياهی و کشت گياهان پوششی اشاره نمود. انجام یك نوبت آبياری بعد از وجين علفهای هرز زمستانه در اواخر آذر نيز در این مرحله توصيه شده است.

5-1-1- مرحله نهایي رشد بنه های دختری (اواخر دی تا اواخر فروردین)

در این مرحله رشد اندامهای هوایی به حداکثر مقدار خود میرسد. طول بلندترین برگهای تشکيل شده 25 تا 40 سانتیمتر میباشد. با این وجود، بنه هایی که دیرتر تشکيل شدهاند دارای برگهای به نسبت کوتاهتری میباشند. پوشينه ها در سطح بنه های دختری که در مراحل ابتدایی شکل گرفته اند، تقریباً تشکيل میشود (شکل …- مرحله چهارم و پنجم تشكیل بنه های دختری زعفران). بنه های دختری تشکيل شده به صورت یك توده به هم چسبيده در آمده و در حدود 50 تا 80 درصد از وزن کل بنه ها را به خود اختصاص میدهند. در این مرحله، دو آبياری در اواخر اسفند و سرانجام در اواسط فروردین ماه نقش مؤثری در تکميل رشد بنه های دختری دارد.

6-1-1- تحلیل رشد ریشه و آغاز دوره ركود (اواخر فروردین تا اواخر اردیبهشت)

در این مرحله برگهای تشکيل شده در سطح خاك شروع به خشك شدن نموده و ریشه های تشکيل شده در طی فصل نيز رو به تحليل میروند. بنه های دختری تشکيل شده به آسانی قابل تفکيك از یكدیگر میباشند و میتوانند به طور مستقل و به عنوان یك بنه مادری در فصل جدید (سال دوم) به فعاليت خود ادامه دهند (شکل 6).

مراحل تشكیل بنه های دختری زعفران در سال اول

شکل 6- مراحل تشكیل بنه های دختری زعفران در سال اول
(a: بنه مادری در زمان کاشت (وزن 93/11 گرم) b: بنه مادری در پایان دوره رشد در سال اول، c: بنه دختری تشکيل شده زعفران (ميانگين وزن هر بنه دختری 71/1 گرم)

بر اساس مطالعات صورت گرفته، با افزایش اندازه بنه های مادری، درصد تشکيل بنه های دختری با وزن با وزن 4-1/0 گرم کاهش و درصد تشکيل بنه های 8-1/4 گرم و نيز بيش از 8 گرم رو به افزایش میگذارد.

2-1-مراحل فنولوژی زعفران در سالهای بعدی رشد

دوره رکود در سال دوم مشابه سال اول میباشد. با این تفاوت که در سال دوم، بنه های دختری در سال اول وارد مرحله رکود میشوند. در واقع هر بنه دختری در پایان دوره رشد در سال اول، در سال دوم به تنهایی یك بنه مادری تلقی میشود. زمان شروع و پایان گلدهی زعفران نيز در سال دوم نيز مشابه سال اول میباشد؛ با اینحال، با توجه به افزایش تراکم بنه ها در خاك، تعداد گل توليد شده نسبت به سال اول افزایش مییابد (شکل 7).

گلدهي زعفران در سال دوم

شکل 7- گلدهي زعفران در سال دوم (a: آغازش رشد ساقه و b : آغازش رشد برگهای اوليه) 

همچنين بنه های مادری با وزن پایين (کمتر از چهار گرم) در سال دوم نسبت به سال اول توانایی بيشتری در توليد گل دارند که به دليل فرصت بيشتر برای استقرار این بنه ها در خاك و نيز طی شدن کامل دوره رکود میباشد که در نهایت منجر به تحریك بيشتر گل انگيزی میگردد. با گذشت مرحله گلدهی زعفران در سال دوم، توليد بنه های دختری آغاز میشود. این مرحله نيز مشابه سال قبل میباشد. با اینحال، بر خلاف سال اول، بنه مادری دارای سيستم ریشه های جاذب و به ویژه ریشه های رابط گسترده تری نسبت به دوره مشابه در سال قبل بوده و به همين دليل اندام های هوایی بيشتری را نسبت به سال قبل توليد میکند (شکل 8).

فرآیند تشكیل بنه های دختری در سطح بنه مادری زعفران در سال دوم

شکل 8- فرآیند تشكیل بنه های دختری در سطح بنه مادری زعفران در سال دوم (a : آغازش رشد بنه دختری؛ b: بنه مادری؛ c : ریشه های رابط؛ d : ریشه های جاذب) 

بنه های مادری در سال دوم به صورت توده متراکمی در کنار یکدیگر قرار میگيرند و از منطقه بالایی این توده، تشکيل بنه های دختری آغاز میشود. همانطور که ذکر گردید، در پایان سال اول در حدود 90 درصد بنه های دختری دارای وزنی کمتر از چهار گرم میباشند. با توجه به تقسيم شدن بنه مادری در سال اول و توليد بنه های مادری ریزتر در سال دوم و همچنين به دليل افزایش تراکم بنه های مادری در خاك، تشکيل بنه های دختری به ازای هر بنه مادری در مراحل اوليه، ميانی و پایانی رشد زعفران در سال دوم معمولاً کمتر از سال اول میباشد.
در سال سوم و به ویژه در سالهای بعدی، به دليل افزایش تشکيل و رشد بيشتر بنه های دختری، این بنه ها همراه با بنه های مادری به صورت یك توده بسيار متراکم و فشرده مشاهده میشوند؛ به طوریکه تشخيص بنه های دختری از بنه مادری نسبت به سالهای اوليه تقریباً به دشواری امکان پذیر میباشد. در اواسط دوره رشد در سال سوم، سيستم ریشه های جاذب بنه های دختری و مادری زعفران نيز نسبت به سالهای اوليه بسيار پيچيده تر شده و شدیداً گسترش مییابد (شکل 9).

شکل 9- مرحله چهارم رشد زعفران در سال سوم (a: بنه مادری؛ b: بنه دختری در حال رشد روی بنه مادری؛ c : ریشه های جاذب)

بر اساس یافته های محققان تعداد بنه های زعفران در سالهای پنجم و ششم پس از کاشت به طور معنی داری افزایش و سپس تا سال دهم کاهش می یابد. دليل کاهش تعداد بنه های زعفران می تواند ناشی از افزایش تراکم و در نتيجه تشدید رقابت بين بنه ها در جذب آب و مواد غذایی مورد نياز برای رشد و همچنين نامساعدتر شدن شرایط فيزیکی و شيميایی خاك باشد. به طور کلی، تراکم حدود 54 بوته در متر مربع به صورت ردیفی، تراکم توصيه شده برای کشت زعفران میباشد. با این وجود، به دليل دوره رویشی چند ساله گياه زعفران، تحليل بنه مادری و تشکيل بنه های دختری ریز (کمتر از چهار گرم) در سال اول کشت و در نتيجه پایين بودن عملکرد زعفران در سالهای ابتدایی دوره رشد، کشت این گياه در تراکم پایين و رایج ممکن است در سالهای اوليه چندان از لحاظ اقتصادی توجيه پذیر نباشد. از اینرو، الگوی کشت پرتراکم زعفران به عنوان راهی جهت جبران کاهش عملکرد در سالهای ابتدایی معرفی شده است. این الگوی کشت تا تراکمی معادل 144 بنه در متر مربع (وزن هر بنه معادل 4 تا 8 گرم) نيز گزارش شده است. در این راستا مطالعاتی نیز طی سه سال انجام پذیرفته که حاکی از آن است که با اجرای تراکم بالای کاشت (از چهار به 12 تن بنه در هکتار)، تعداد گل در واحد سطح، عملکرد گل و نيز عملکرد کلاله زعفران به طور معنیداری افزایش می یابد. همچنين با توجه به آنکه مزارع زعفران با عمر بالای شش تا هفت سال دچار کاهش عملکرد میشوند، الگوی کشت پر تراکم میتواند ضمن جبران عملکرد پایين در سالهای ابتدایی کشت، در کاهش طول دوره بهره برداری از مزارع زعفران به سه تا چهار سال نيز مؤثر باشد. در طی دوره رشد چندساله زعفران، ميزان آب آبياری مورد نياز گياه با محاسبه تبخير تعرق یا نياز آبی گياه انجام میشود تا شرایط برای رشد مناسب بنه های دختری و در نهایت، افزایش عملکرد اقتصادی زعفران فراهم آید. تبخير-تعرق گياه زعفران در سال اول 523 ميلیمتر بوده و در سال دوم به 614 ميلیمتر میرسد.
علاوه بر این، نياز آبی بر اساس ضریب گياهی (Kc) در مراحل ابتدایی، ميانی و انتهایی رشد در سال اول و دوم به ترتيب 45/0، 41/0- 05/1، 93/0- 31/0- 29/0 تعيين شده است. مقدار تبخير-تعرق زعفران در سال سوم و چهارم نيز به ترتيب 726 و 783 ميلیمتر برآورد شده است. افزایش تبخير-تعرق زعفران در هر سال نسبت به سال قبل به علت ازدیاد بنه های گياه و در نتيجه افزایش پوشش گياهی در سطح خاك می باشد.
زعفران گياهی سازگار به اقليم خشك و نيمهخشك میباشد. رشد بنه های دختری زعفران وابسته به تعداد دفعات آبياری نسبتاً محدود در طی فصل رشد (سه تا شش مرحله) میباشد. بسته به اقليم منطقه کشت، اولين آبياری در مرداد ماه (آبياری تابستانه) بوده و سپس پنج مرحله دیگر به ترتيب در اواسط مهر ماه (به منظور تسهيل در گلدهی، پس از برداشت گل و ظهور برگها در آبان ماه، بعد از وجين علفهای هرز زمستانه در اواخر آذر، در اواخر اسفند و سرانجام در اواسط فروردین ماه (به منظور تکميل رشد بنه ها) توصيه شده است. به طور
کلی، انطباق بخش عمده دوره رشد در فصل سرد و مرطوب سال و تقویم آبياری مناسب اقليم خشك و نيمه خشك (پایيز و زمستان) و همچنين برخی خصوصيات ظاهری مانند برگهای باریك و ضخيم، از جمله این دلایل سازگاری در نظر گرفته می شود.

منبع: کوچکی، علیرضا؛ سیدی، سیدمحمد، فنولوژی و روند تشکیل بنه های دختری زعفران (Crocus sativus L.) در طی دوره رشد، 2015، پژوهش های زعفران , دوره (3), شماره (2)