1- کوددهی زعفران (عناصر کم مصرف)

عناصر غذایی کم مصرف شامل آهن، روی، منگنز، مس، بور، مولیبدن و کلر هستند. در نواحی تحت کشت زعفران دو عنصر مولیبدن و کلر به دلیل وضعیت pH خاک و وجود مقدار کافی کلر در آب و خاک با کمبود مواجه نیستند. علی ایحال مصرف متعادل سایر عناصر کم مصرف در برنامه تغذیه زعفران ضروری است. در خصوص نحوه تغذیه زعفران با این عناصر نیز توصیه می شود جهت حصول بیشترین کارایی مصرف و کاهش هزینه ها از تغذیه برگی (به صورت محلول پاشی) استفاده گردد.

1-1- آهن

آهن یکی از عناصر ضروري اما کم مصرف و کم تحرك براي گیاهان است. گیاهان در بین همه عناصر کم مصرف، بیشترین نیاز را به آهن دارند و كمبود این عنصر به عنوان يكي از نارسايي هاي مهم تغذيه گياهان به ویژه در مناطق با آب و هواي نيمه خشك به حساب می آید. اهمیت آهن بیشتر به دلیل دو وظیفه حیاتی آن به عنوان بخشی از گروه کاتالیزوری بسیاری از آنزیم های اکسیداسیون و احیا و ساخت وساز کلروفیل و همچنین به عنوان یکی از اجزای تعدادی از آنزیمهای اکسیداز، نظیر کاتاتز و پراکسیداز است. کمبود آهن در بسیاری از خاک ها می تواند ناشی از شرایط pH بالای خاک و یا زیادی آهک باشد.

منابع مختلف کود آهن در بازار موجود است با این حال بهتر است از کودی استفاده گردد که جذب بیشتری داشته باشد تا هم در کاهش مصرف کود و هم در کاهش هزینه های تولید کمک موثری به سیستم های کشاورزی کند. به عبارت دیگر کوددهی آهن بایستی با شرایط خاص این عنصر همراه باشد زیرا فرم های معدنی آهن هنگام مصرف خاکی به فرم رسوب غير قابل استفاده گیاه تبدیل می شوند. استفاده از کلاتهای محتوی آهن توصیه می شود و کلات EDDHA بهترین کلات آهنی است که می تواند کمبود آن را برطرف سازد.

کودهای متداول حاوی آهن عبارتند از:

  • کود سولفات آهن FeSO4
  • کود کلات آهن Fe-DTPA
  • کود کلات آهن Fe-EDTA
  • کود کلات آهن Fe-EDDHA
  • کودهای عناصر ریز مغذی (با ترکیب ها و درصدهای متفاوتی از عناصر کم مصرف)

2-1- روی

روي تشكيل دهنده و فعال كننده شماري از سيستمهاي آنزيمي ميباشد. کمبود روی یکی دیگر از کمبودهای شایع در خاک های مناطق کشت زعفران می باشد و علل اصلی آن مشابه علل مربوط به کمبود آهن می باشد. نتایج بررسی تجزیه خاک و گیاهان مويد آن است كه كمبود روي به دلايل متعددي از جمله آهكي بودن خاكهاي زراعي، pH بالا، حضور بيكربنات فراوان در آبهاي آبياري، شوري خاك، پايين بودن مواد آلي خاك، مصرف فراوان و بيش از نياز كودهاي فسفاتي (به دليل رقابت بين فسفر و روي در جذب به وسيلة ريشه گياهان) و نهايتاً عدم رواج مصرف كودهاي محتوي روي شايع است. مصرف مقدار کافی کودهای آلی و سولفات روی می تواند باعث رفع کمبود روی گردد.

کودهای متداول حاوی روی عبارتند از:

  • سولفات روي معمولي (ZnSo4, 7H2O) محتوي 24 درصد روي
  • سولفات روي خشك (ZnSo4, 2H2O) محتوي 33 درصد روي به صورت پودري و گرانوله
  • کلات روی Zn-EDTA محتوی 15-12 درصد روی عمدتا برای محلول پاشی و همراه با آب آبیاری
  • کودهای عناصر ریز مغذی (با ترکیب ها و درصدهای متفاوتی از عناصر کم مصرف)

3-1- منگنز

كمبود منگنز نیز در سطح وسيعي از خاكهاي آهكي ايران وجود دارد، اما به دلايل عملكرد پايين، كمبود نسبي پتاسيم، آهن و روي در بيشتر مزارع جايي براي خود نمايي كمبود منگنز باقي نمانده است. منگنز جذب و احياي دي اكسيد كربن و قند را در گياهان افزايش مي دهد؛ همچنين نقش مهمي را در سنتز متابوليتهاي ثانوي ايفا نموده و مقاومت گياهان را در برابر بيماريها زياد ميكند. ظهور علايم كمبود عنصر غذايي نظير منگنز (عنصري غيرپوياست) كه در نتيجه اين كمبود، رنگ گياه سبز و روشن خواهد شد كه تا اندازهاي مشابه كمبودهاي آهن و منيزيم است.

کودهای متداول حاوی منگنز عبارتند از:

  • سولفات منگنز MnSO4 (محتوی 20-16 درصد منگنز- قابل استفاده به صورت خاکی و محلولپاشی در خاک های اسیدی و قلیایی)
  • اکسید منگنز (محتوی 70 درصد منگنز – تنها قابل استفاده در خاک های اسیدی به علت حلالیت کم و غیرقابل استفاده در خاک های آهکی)
  • کلات منگنز (محتوی 12 درصد منگنز- به دلیل قیمت بالا فقط در شرایط حاد و به شکل محلول پاشی توصیه می شود)
  • کودهای عناصر ریز مغذی (با ترکیب ها و درصدهای متفاوتی از عناصر کم مصرف)

4-1- مس

مس به مقداري نسبتاً كم به وسيلة گياه جذب ميشود. مس به صورت يون به وسيلة ريشه هاي گياه و به شكل تركيبات چنگالي از طريق برگپاشي جذب ميگردد. اين عناصر، تشكيل دهنده و فعال كننده شماري از سيستمهاي آنزيمي ميباشد.
مس همانند ساير عناصر غذايي كم مصرف، در مقاومت گياهان به بيماريها نقش دارد. كشت مداوم، انتخاب ارقام با عملكرد بالا، مصرف همه ساله و بيش از نياز كودهاي فسفردار، فرسايش، آبشويي، حضور مقادير زياد كربنات كلسيم و pH بالا، عدم مصرف كودهاي حاوي مس و كودهاي آلي موجب كاهش ذخيرة اين عنصر در خاك مي شود. بنابراين، در خاكهاي آهكي ايران به علت دارا بودن مقادير زياد كربنات كلسيم و pH بالا احتمال كمبود اين عنصر بسيار محتمل است و ميتواند به عنوان عامل محدودكنندة رشد بهينه گياهان زراعي به شمار آيد. عنصر مس در غلظت مناسب بر رشد ریشه تاثیر مثبت دارد اما غلظت های نامناسب این عنصر می تواند موجب اثر سمیت و کاهش تعداد ریشه، مانع طویل شدن ریشه و به طور کلی کاهش رشد ریشه گردد. رشد كوتاه، پيچيدگي برگهاي جوان، قهوه اي شدن و بيرنگ شدن برگهاي جوان از جمله نشانه هاي ظاهري كمبود مس هستند.

کود متداول حاوی مس:

  • کود سولفات مس- كات كبود (استفاده به صورت خاكي و محلولپاشي)
  • کود کلات مس (استفاده به صورت خاكي و محلولپاشي)
  • کودهای عناصر ریز مغذی (با ترکیب ها و درصدهای متفاوتی از عناصر کم مصرف)

5-1- بور

بور در جدول تناوبی در مرز بین فلزات و غیرفلزات قرار میگیرد و به همین دلیل به آن به صورت یک شبه فلز نگریسته می شود. بور نقشهاي گوناگوني در گياه دارد كه ميتوان به انتقال قندها، ساخت ديواره سلولي، ليگنيني شدن ديواره سلولي، سوخت و ساز كربوهيدراتها، تنفس، سوخت وساز فنلها و غشاها اشاره كرد. يكي از سريعترين واكنشها به كمبود بور جلوگيري از طويل شدن ريشه است. همگام با كمبود بور، سمّيت اين عنصر در برخي از مناطق نيز موجب كاهش عملكرد محصول مي گردد. محدوده کوچکی بین کمبود و سمیت عنصر بور وجود دارد؛ از این رو باید در استفاده از کودهای حاوی بر دقت گردد.

کودهای متداول حاوی بور:

  • سولوبور (Na2B4O7)
  • براکس (Na2B4O7.10H2O)
  • اسید بوریک (H3BO3)
  • کودهای عناصر ریز مغذی (با ترکیب ها و درصدهای متفاوتی از عناصر کم مصرف)

6-1- مولیبدن

موليبدن جزء عناصر ضروري كم مصرف براي گياهان است كه به صورت آنيون مولیبدات (MoO42-) جذب گياه ميشود. در pH پایین موليبدات همانند فسفات به اكسيدهاي آهن آبدار چسبيده و غيرمتحرك ميشود. موليبدات در جذب توسط ريشه با سولفات رقابت ميكند. ميزان جذب موليبدات توسط ريشه ها به فعاليت سوخت وسازي گياه وابسته است. تحرك اين آنيون در گياه خوب است و در آوندهاي آبكشي به راحتي جابه جا ميشود. جذب موليبدن با مصرف كودهاي آمونيومي افزايش ولي با كودهاي نيتراتي كاهش مييابد. به عبارت ديگر، موليبدن با آمونيم برهمكنش مثبت ولي با سولفات و نيترات برهمكنش منفي نشان ميدهد. موليبدن در جذب و انتقال آهن در گياهان نقش اساسي دارد. اين عنصر همچنين براي تبديل نيتروژن معدني به شكل آلي در گياهان ضروري است. گياهاني كه به دليل كمبود موليبدن نميتوانند نيترات را احيا و وارد سيستم سوخت و ساز خود نمايند، دچار كمبود نيتروژن ميشوند و علايم كمبود نيتروژن را هم نشان ميدهند.

گياهان عموما ميتوانند غلظتهاي بالاي 10 ميلي گرم در كيلوگرم موليبدن در بافت برگ را تحمل كنند با این حال به طور کلی، در شرايط مسموميت موليبدن براي گياه، برگها بد شكل شده و بافتهاي بخشهاي هوايي گياه به احتمال زياد به رنگ زرد طلايي در مي آيند. سوختگي كناره برگ و ريزش آن (مشابه آسيب هاي مشاهده شده براي شوري) و زرد و قهوه اي شدن برگها از ديگر علايم مسموميت موليبدن مي باشند.

کودهای متداول حاوی مولیبدن:

  • نيترات آمونيوم كلسيم دار (محتوی حدود 56 میلیگرم بر کیلوگرم)
  • سوپرفسفات (محتوی حدود 55 میلیگرم بر کیلوگرم)
  • کلروپتاسیم (محتوی حدود 35 میلیگرم بر کیلوگرم)
  • کود کلات مولیبدن
  • کودهای عناصر ریز مغذی (با ترکیب ها و درصدهای متفاوتی از عناصر کم مصرف)

7-1- کلر

كلر آخرين عنصر كم مصرفي است كه ضرورت آن براي گياهان به اثبات رسيده است. اين عنصر در طبيعت در همه جا ديده ميشود و در تركيبات محلول به صورت يون كلر (Cl-) مشاهده ميگردد كه قابل جذب براي گياهان است و جذب آن بستگي به فعاليتهاي سوخت وساز گياه دارد. كلر معمولاً از منابعي چون باران، ذخيره خاك، آب آبياري، كودها و آلودگي هوا براي گياه وارد خاك ميگردد. نقش اين عنصر در بعضي از فعاليتها و سوخت و سازهاي گياهي مانند سوخت وساز اسيدهاي آمينه، جذب و سوخت و ساز نيتروژن، متوازن كردن آنيون كاتيون در سلول گياهي و ايجاد قابليت اسمزي، باز و بسته شدن روزنه ها، فتوسنتز و چند نقش غير ويژه به اثبات رسيده است.
پژمردگي، پيچ خوردگي و برنزه شدن برگ و كاهش رشد (شبيه كمبود منگنز) از جمله علائم كمبود کلر است. با این حال با توجه به وجود مقدار کافی کلر در آب و خاک در نواحی کشت زعفران با کمبود این عنصر مواجه نیسیتم. علاوه بر این در بين يونهاي كه براي گياه ايجاد مسموميت مينمايند، اثرات سمي يونهايي سديم، كلر و بور از همه مشهودتر است. از علايم عادي مسموميت کلر ميتوان به تغيير رنگ، سوختگي برگها و خشك شدن حاشيه آنها اشاره کرد. علاوه بر این گیاه زعفران به کلر نیز حساس می باشد.