1- تنش های محیطی زعفران

1-1- تنش خشکی در زعفران

کشت زعفران به عنوان گياه ارزشمند و سازگار با اقلیم خشک و نیمه خشک ایران و نیاز آبی پائین در سال های اخیر توسعه داشته است. با این حال تنش خشکی يکي از مهم ترين و متداول ترين تنش هاي محيطي است که عملکرد کمي و کيفي بسياري از محصولات زراعي و باغي از جمله زعفران را تحت تاثير قرار مي دهد. آبياري مناسب بنه های زعفران مي تواند نقش مهمي در ظهور بيشترين تعداد گل داشته باشد. ميزان رطوبت نسبي خاك از عوامل موثر بر گل زايي بنه در طول دوره خواب تابستانه گياه است و در صورت خارج شدن بنه ها از خاك، رطوبت نسبي و سلامتي بنه از عوامل تعيين كننده تعداد گل پس از كاشت، خصوصاً در سال اول است.

اگرچه نياز آبي زعفران نسبتاً پايين است، كمبود رطوبت خاك می تواند به طرز قابل توجهی عملكرد زعفران و رشد بنه را تحت قرار دهد. نتایج تحقیقات متعددی نیز اثرات منفی تنش خشکی و افزایش فواصل آبیاری بر رشد و عملکرد اقتصادي گیاه را تائید کرده است.

طول ريشه اصلي، تعداد ريشه هاي جانبي، تراكم طول ريشه ، نسبت ريشه به اندام هوايي از جمله معیارهایی است که با افزایش آنها میزان مقاومت گیاه نیز نسبت به كم آبي و تنش خشكي بیشتر می گردد. در نهایت پیشنهاد می گردد هنگام احداث مزارع جدید و در شرایطی که با توجه به منابع آب دردسترس و وضعیت اقلیمی کشت، تنش خشکی محتمل می باشد پوشش بنه ها کامل حذف نگردد و از بنه های با حداقل وزن 6 گرم (بیشتر از 8 گرم مطلوب تر است) استفاده گردد. بنه هاي دارای پوشش به دليل توان نسبی بالاتر جهت حفظ رطوبت محيط اطراف بنه و ريشه ها تا حدی به دسترسی رطوبت لازم براي رشد جوانه ها کمک می نماید و اندازه بنه می تواند به عنوان پتانسیل ذخاير غذايي و رطوبت در شرایط کم آبی عمل کند. این نکته را نیز باید درنظر داشت که در هر صورت تنش های خشکی شدید و مکرر می تواند اثرات شدید و گاه جبران ناپذیر در مزرعه برجای گذارد.

2-1- تنش شوری در زعفران

تنش شوري يکي از مشکلات عمده توليد محصولات کشاوزي در مناطق خشک و نيمه­ خشک است. افزایش تقاضای آب و کمبود منابع آب شیرین منجر به استفاده از آب شور برای تامین آب مورد نیاز محصولات کشاورزی شده است. همچنین افزایش شوری آب به عنوان نتیجه ای از برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی در بسیاری از نواحی درگیر بحران آب مشاهده می گردد.

تنش شوری با ایجاد اختلال در فرآیندهای فیزیولوژیکی، به ویژه فتوسنتز و هدایت روزنه ای، میزان جذب آب گیاه را کاهش داده که منجر به کاهش سرعت رشد و بهره وری می گردد. در بررسی های صورت گرفته مشخص شده که استفاده از ارقام مقاوم تر به شوری و مدیریت و استراتژی های مناسب مزرعه (به عنوان مثال روش کاشت جویچه ای- داخل جویچه) می تواند اثرات منفی کم آبیاری و شوری آب بر عملکرد بنه و رشد فیزیولوژیکی زعفران را کاهش دهد (شکل 1). زیرا با کشت در داخل جویچه هم بهره مندی گیاه از آب بیشتر می شود و هم از آنجا که نمک ها در بالاترین نقطه تجمع می یابند، اثر شوری بر گیاه کاهش می یابد. با این حال، اطمینان از عدم خطر غرقابی نیز مهم است.

کشت زعفران در داخل جویچه جهت کاهش اثر کم آبی و شوری; آب شور; شوری آب; کشت زعفران با آب شور; حساسیت زعفران به شوری; کاهش شوری و قلیائیت خاک; تنش شوری در زعفران; کشت جویچه ای زعفران; کشت جوی پشته ای زعفران; کشت جوی پشته ای زعفران در خاک های شور;

شکل1- کشت زعفران در داخل جویچه جهت کاهش اثر کم آبی و شوری

3-1-تنش گرمایی در زعفران

زعفران گیاهی است که در مناطق خشک و نیمه گرمسیر رشد می کند. با این حال افزایش دما و تنش‌های گرمایی می توانند بر عملکرد این محصول اثرات منفی بگذارد. درجه حرارت بعنوان یکی از عوامل محیطی مؤثر بر فرآیندهاي فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی گیاه و هورمونهاي رشد، به دلیل نقشی که در فعالیت هاي (عامل تکثیر گیاه) مقدار ذخائر پیازها دارند، عامل مهمی در تولید این گیاه زراعی محسوب می شود. دما در دامنه تغییرات غیرکشنده قابل توجه ترین فاکتور اقلیمی است که اثرات کاملاً روشنی بر روي اکثر فرآیندهاي فیزیولوژیکی دارد.

نتایج تحقیقات بر روي ارتباط داده هاي هواشناسی و عملکرد و سطح زیر کشت گیاهان زراعی نشان می دهد که تغییرات درجه حرارت و بارندگی بر میانگین و واریانس عملکرد گیاهان زراعی اثر می گذارد به طوریکه متوسط عملکرد گیاهان زراعی با بارندگی بیشتر افزایش و بالعکس با درجه حرارت هاي بالاتر کاهش می یابد و یا به بیانی دیگر می توان گفت، افزایش بارندگی باعث کاهش تغییرپذیري عملکرد گیاهان و افزایش درجه حرارت باعث افزایش تغییرپذیري عملکرد گیاهان زراعی می شود. نمو گیاه زعفران متأثر از عوامل مراحل رشد و فیزیولوژي پیاز است که در میان عوامل محیطی و دامنه حرارتی در طول محیطی، نقش درجه حرارت و نمو گیاه از اهمیت ویژه اي در دوره رشد و نمو برخوردار است. هر گیاهی که در مراحل رشد می باشد مرزهاي حرارتی کمینه، بیشینه و بهینه داشته و به همین دلیل طول دوره رشد گیاهان تا حد زیادي بستگی به تغییرات فصلی دما دارد.

افزایش ناپایدار در دما معمولاً 15 -10 درجه سانتی گراد بالاي دماي مطلوب موجب تنش گرما و یا شوك گرمایی می شود. هرچند تنش گرمایی تابع پیچیده اي از شدت – مدت زمان و سرعت افزایش دما است، شدت آن بستگی به احتمال دوره اي دارد که در آن دماي بالا اتفاق می افتد.

در مطالعات بررسی نوسانات درازمدت درجه حرارت و بارندگی بر عملکرد زعفران نتیجه گیري شده است که درجه حرارت هاي ماه هاي بهار (فروردین، اردیبهشت و خرداد) و تا حدودي ماه هاي اول تابستان (تیرماه) بیشترین تأثیر منفی را بر عملکرد زعفران دارند. همچنین برخی مطالعات برروی تاثیر شاخص های آب و هوایی بویژه درجه حرارت و رطوبت نشان داده است که این عوامل می توانند تا بیشتر از 50 درصد بر عملکرد محصول زعفران تاثیرگذار باشند.

4-1- تنش یخبندان در زعفران

هرچند زعفران در مناطق معتدله و خشك پرورش مي يابد، ولي اندام هاي هوايي و قابل رؤيت آن در نيمه سرد سال سر از خاك درآورده و رشد مي نمايند و بخش اعظمي از طول فصل رشد اين گياه مواجه با سرماي پاييز و يخبندان هاي زمستان است و لذا دماهاي پايين زمستان يكي از عوامل محدودكننده توليد زعفران ذكر شده است. ازاين رو در اثر وقوع سرماي شديد در برخي سال ها بقاء و رشد و نمو زعفران تحت تأثير قرارگرفته و عملكرد آن كاهش يافته است. این موارد ضرورت مطالعه استراتژی های زراعی برای افزایش تحمل گیاه به تنش یخ زدگی را توجیه می کند. بر اساس بررسی های صورت گرفته استفاده از اکوتیپ های مقاوم به سرما، بنه های مادری سالم، قوی و با وزن بیشتر از ۸ گرم (از مزارع چهار ساله) و با عمق کاشت مناسب (15 تا 20 سانتیمتر) می توان به طور موثری خسارات ناشی از تنش سرمایی و یخ زدگی را کاهش داد.

شکل 2- تحمل گیاه زعفران به تنش یخ زدگی (تصویر سمت چپ) و آسیب ناشی از یخ زدگی (تصویر سمت راست) در پایان دوره رشد مجدد (28 روز زیر دمای انجماد 20- درجه سانتیگراد) . A) تاج؛ B) بنه های دختری تازه شکل گرفته، C) بنه مادر خراب، D) جاذب ریشه، E) ریشه انقباضی