1- خواص و کاربردهای زعفران

1-1- مصارف غذایی

استفاده از زعفران به عنوان رنگ دهنده طبیعی مجاز می باشد و مقدار مصرف آن به عنوان عطر و طعم دهنده طبیعی محدودیتی ندارد. زعفران در تهیه مواد خوراکی مانند سوسیس، مارگارین، کره، پنیر، صنایع لبنی، کیک، دسر، ژله، نوشابه، شکلات، نوشیدنی ها، سوپ، برنج، مرغ و دیگر مواد غذایی استفاده می شود.

2-1- خواص و کاربردهای دارویی

از قدیم برخی خواص درمانی برای زعفران قائل بوده اند که از آن جمله به عنوان آرام بخش، خلط آور، نشاط آور، تحریک کننده معده، محرک قوه باء، برطرف کننده اسپاسم، پیش انداختن قاعدگی و نیز به عنوان عامل سقط جنین شناخته شده است. به طور کلی خواص دارویی زعفران شامل موارد ذیل می باشد:

  • کمک به هضم طبیعی غذا، تقویت کننده معده، ضد نفخ
  • محرک و تقویت کننده تمایلات جنسی
  • مسکن، بویژه در درمان دردهای لثه و قلنج
  • ضد تومور، جمع کننده رادیکال های آزاد (خاصیت ضد سرطانی زعفران)
  • شادی بخش، درمان دردهای عصبی، آرام بخش، درمان کم خوابی، تقویت کننده حافظه، افزایش دهنده تمرکز، ضد تشنج، افسردگی، اسپاسم، آلزایمر و پارکینسون
  • درمان فشار خون، کاهش کلسترول، درمان کم خونی ناشی از کمبود آهن در دختران، کاهش درصد احتمال بروز بیماری های قلبی، تصلب شرائین و افزایش سلامت قلب (بدلیل وجود تیامین، ریبوفلاوین و مواد معدنی)
  • درمان بیماری های تنفسی نظیر آسم، سرماخوردگی، سرفه
  • افزایش جریان خون در شبکیه، درمان اختلالات لکه زرد شبکیه در اثر پیری، بهبود علائم مربوط به رتینوپاتی ایسکمیک
  • درمان کوفتگی و رماتیسم بصورت استعمال خارجی
  • درمان بیماری هایی نظیر اسهال خونی، سرخک، بزرگ شدن کبد و طحال و عفونت دستگاه ادراری

1-2-1- کاربردها در طب جدید

یکی از موضوعاتی که در سال های اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته، آزمایش و اثبات کاربرد سنتی گیاهان دارویی با استفاده از تحقیقات و روش های مدرن علمی است. طب مکمل و جایگزین بویژه داروهای مشتق شده از گیاهان، از حوزه هایی است که در سالهای اخیر در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از داروهایی که امروزه در درمان اختلالات دستگاه اعصاب مرکزی به کار برده می شود، نخستین بار از گیاهان دارویی استخراج شده که با گذشت زمان به تولید انبوه صنعتی رسیده است. داشتن عوارض جانبی کمتر، پاسخ درمانی بهتر و هزینه های درمانی کمتر از مهم ترین ویژگی هایی است که موجب شده گیاهان دارویی و مواد مشتق شده از آنها در درمان بیماری ها مورد توجه قرار گیرد.

بر این اساس با امید به دستیابی به داروهای مکمل و جایگزینی برای درمان بیماریهای مختلف و بخصوص بیماری های دستگاه عصبی، تحقیقات فراوانی در مراکز معتبر علمی در سطح دنیا انجام شده است. در تحقیقات اخیر و آزمایشاتی که روی حیوانات و انسان ها انجام شده است، اثرات مفید گیاه زعفران و مواد استخراج شده از آن در درمان و کنترل علائم بیماری های مختلف به اثبات رسیده است که ذیلا به برخی از آنان اشاره می شود.

2-2-1- اثرات ضد سرطانی زعفران

علیرغم پیشرفت های فراوان در پزشکی، هنوز سرطان به عنوان یکی از بزرگترین عوامل مرگ و میر انسان در جهان می باشد، بطوری که سالانه منجر به مرگ بیش از ۷ میلیون نفر می گردد. در ایران پس از بیماریهای قلب و عروق و تصادفات رانندگی، سرطان سومین عامل مرگ و میر است و حدود ۴۰ هزار نفر سالانه در اثر سرطان می میرند. لذا تقاضا برای داروهای ضد سرطان که دارای بیشترین اثر بخشی و کمترین سمیت را داشته باشد و از منابع طبیعی بویژه گیاهان بدست آمده باشد رو به فزونی گذاشته است. شواهد متعدد نشان می دهد که کاروتنوئیدهای موجود در گیاهان دارای اثرات ضد سرطانزایی، ضد جهش زایی و تعدیل کنندگی سیستم ایمنی می باشند.
زعفران که از کلاله های خشک شده گل های گیاه زعفران بدست می آید از جمله گونه هایی است که سرشار از کاروتنوئید است. از زعفران بر علیه سرطانهای کبد، طحال، کلیه، معده و رحم در طب باستان استفاده می شده است. در تحقیقات انجام شده جدید، برای نخستین بار دانشمندی به نام نییر و همکارانش اثرات ضد سرطانی زعفران را عليه طیف وسیعی از تومورهای موش و سلولهای لوسمی انسانی گزارش دادند.
مطابق مطالعات یکی از فعالیت های بیولوژیکی زعفران که بزرگترین کاربرد پزشکی آن محسوب می شود توانایی آن در مهار سرطان زایی است.

3-2-1- اثرات ضد افسردگی زعفران

افسردگی هر ساله حدود ۱۹ میلیون آمریکائی را تحت تأثیر قرار می دهد. آمار مربوط به بیماری های روانی و افسردگی در سطح جامعه ایران، حدود ۲۱ تا ۲۵ درصد است. افرادی که افسرده هستند، ممکن است اضافه وزن یا کاهش وزن زیاد، خواب آلودگی یا بی خوابی، احساس بی ارزشی، کاهش رغبت در فعالیت هائی که در گذشته لذت بخش بوده، اشکال در فکر کردن و تمرکز، خلق غمگین مداوم، فکر خود کشی یا مرگ را تجربه کنند. احتمال افسردگی در زنان دو برابر مردان است. افرا مبتلا به سایر بیماری ها از قبیل بیماری قلبی، اختلال های هورمونی، پارکینسون، دیابت و آلزایمر نیز با احتمال بیشتری از افسردگی رنج می برند. افسردگی به طور معمول، با ترکیبی از روان درمانی و داروها، معالجه می شود. «فلوکستین» و «پاروکستین» ضد افسردگی هائی هستند که سطح سروتونین را در مغز، افزایش می دهند و باعث بهبود خلق می شوند.

مرکز تحقیقات روانپزشکی و روانشناسی بالینی دانشگاه علوم پزشکی تهران در طول ۱۰ سال گذشته، ۱۲ مطالعه بالینی بر روی اثرات ضد افسردگی زعفران انجام داد. در این مطالعات ثابت شد که زعفران اثرات ضد افسردگی قابل قبولی در انسان دارد که نتایج آن در مجلات معتبر بین المللی دنیا منتشر شد و پس از آن، خواص ضد افسردگی گیاه زعفران در کتاب های مرجع بین المللی مانند کتاب «تکنیک روانپزشکی» سال ۲۰۰۹ که در آمریکا چاپ شد، گنجانده شد.

4-2-1- درمان بیماری M S

بیماری ام اس یک بیماری سیستم عصبی می باشد که این اواخر شيوع آن مخصوصا در زنان زیاد شده است. ام اس بیماری التهاب سلول های عصبی است. التهاب و نوع خاصی از استرس سلولی، بسیار به هم مرتبط هستند و به تحلیل عصبی و التهاب منجر می شوند. این امر موجب می شود سلول ها، پوشش محافظ خود را در فرایندی موسوم به میلین زدایی از دست بدهند.
طبق تحقیقات دانشمندان، زعفران در درمان و پیشگیری بیماری ام اس موثر است. ترکیبی در زعفران موسوم به «کروسین» وجود دارد که تأثير محافظتی را در سلول های مغزی کشت شده و دیگر مدل های بیماری ام اس اعمال می کند. این ماده موجود در زعفران از آسیب دیدگی سلول های میلین ساز در مغز پیشگیری می کند.

5-2-1- پیشگیری و درمان آلزایمر

بیماری آلزایمر به عنوان یکی از شایع ترین علل زوال عقل شناسایی شده است. این بیماری برای بیمار و اطرافیان او و حتی جامعه بار اقتصادی، اجتماعی و روانی بالایی دارد.

علامت مشخصه ابتلا به بیماری آلزایمر بروز اختلالات شناختی است که مهم ترین آن اختلال در عملکرد حافظه است. اختلال در گفتار، افسردگی، مشکلات رفتاری، بی قراری، روان پریشی و ناتوانی در تشخیص زمان و مکان از دیگر علائم این بیماری است.

گرچه تحقیقات فراوانی درباره علت اصلی ایجاد و پیشرفت بیماری آلزایمر انجام شده، اما هنوز عامل اصلی تأثیر گذار در بروز و پیشرفت این بیماری شناخته نشده است. تحقیقات انجام شده نشان می دهد کروسین که ماده ای مشتق شده از زعفران است، می تواند در کاهش مرگ سلول های مغزی تأثیر گذار باشد. این ماده مانع از تجمع پلاک های پیری می شود. کپسول سافروتین یک داروی گیاهی و حاصل تلاش، تحقیق و سرمایه گذاری برای استخراج، تخلیص و فرآوری عصاره زعفران است که برای رسیدن به این موفقیت آزمایش های حیوانی و انسانی متعددی انجام شده است. هر کپسول سافروتین حاوی ۱۵ میلی گرم عصاره استاندارد شده زعفران است که ماده موثره آن «کروسین» است. مطالعات بالینی نشان داده است تجویز داروی سافروتین با دوز ۳۰ میلی گرم در روز یعنی هر ۱۲ ساعت یک کپسول بهترین تأثیر را در کنترل و بهبود علائم بیماری آلزایمر دارد.

6-2-1- درمان برخی ناراحتی های زنانگی

از زعفران برای مداوا و رفع برخی ناراحتی های زنانه استفاده می شود، که از جمله به موارد زیر می توان اشاره نمود:

– رفع بی نظمی در قاعدگی، تنظیم سیکل های قاعدگی، نبودن قاعدگی یا قطع قاعدگی

– دردهای با منشأ رحمی

– خونریزی های خارج از اندازه بعد از زایمان

مصرف زعفران مخلوط شده با عسل به عنوان یکی از اجزای رژیم غذایی، پس از جراحی در ناحيه رحم و ضمایم آن توصیه شده است. همچنین از زعفران برای تقویت مادران برای دوره نقاهت پس از زایمان نیز استفاده می شود.

از میان ترکیبات مؤثره زعفران که عامل ایجاد رنگ، طعم و عطر ویژه آن می باشند، کروسین و مشتقات آن که رنگ زعفران را بوجود می آورند، مهمترین ترکیبی است که بصورت توأم در درمان اختلالات قاعدگی و افسردگی مؤثر است. سروتونیین یک نوع انتقال دهنده عصبی است که نقش مهمی در تعديل حالات و رفتار فرد، خوابیدن، اشتها و غیره دارد و علت اصلی عوارض پیش از قاعدگی تغییرات در میزان و فعالیت سروتونین است. ترکیب کروسین و مشتقات آن در زعفران می تواند تولید سروتونین در مغز را تنظیم و کنترل کند و موجب بهبود اختلالات قاعدگی و افسردگی شود.

7-2-1- افزایش دهنده و تقویت کننده انرژی حیاتی

زعفران نیرو بخش بوده و بدن را تقویت می کند. بررسی های متعدد پژوهشگران اثر دارویی افزایش اکسیژن رسانی به بافت ها را برای زعفران (عصاره و ترکیبات موثر آن) به اثبات رسانده اند. از میان ترکیبات موثر زعفران ماده کروسین و مشتقات آن عامل این ویژگی و خاصیت زعفران می باشند.

8-2-1- بهبود اختلالات حافظه و یادگیری

محققان با تاکید بر مطالعات الکتروفیزیکی و رفتاری نشان دادند که عصاره زعفران بر روی حافظه و یادگیری حیوانات آزمایشگاهی موثر است. در تحقیقات آن ها عصاره زعفران باعث بهبود صدمات ناشی از الكل بر رفتارهای یادگیری موش ها شد و از اثر مهار کنندگی اتانول بر هیپوکامپ (قسمتی از مغز که در یادگیری مؤثر است) جلوگیری نمود.

9-2-1- افزایش میل جنسی

امروزه مشکلات جنسی در بیشتر خانواده ها مشهود است و طبق آمارهای غیر رسمی که روانشناسان آن را ابراز می کنند بیشتر اختلالات و نزاع های خانوادگی بین زن و شوهر و بیشتر سهم طلاق را از بابت همین مشکلات جنسی می دانند. از خواص مهم زعفران اثر درمانی قابل توجه آن بر تقویت و ناتوانی های جنسی در مردان و زنان است، مصرف زعفران چه بصورت دمنوش زعفران یا شربت زعفران می تواند بر بالا بردن قوای جنسی اثر به سزایی داشته باشد.

10-2-1- کاهش چربی خون

زعفران باعث کاهش چربی و تسهیل و تسریع در جریان خون می گردد. بررسی های متعدد پژوهشگران اثرات دارویی کاهش چربی و کلسترول خون را برای زعفران (عصاره و ترکیبات موثر آن) به اثبات رسانده اند. از میان اجزای تشکیل دهنده زعفران کروسین مسئول این اثر دارویی است.

نتایج تحقیقات نشان داده است، گلبرگ زعفران که بسیار ارزان بوده و دور ریخته می شود به اندازه کلاله زعفران که گران قیمت است دارای خاصیت ضد افسردگی است. اگر نتایج این پژوهش ها کاربردی شود و از گلبرگ زعفران به عنوان یک دارو استفاده شود می توان یک داروی بدون عارضه و ارزان قیمت تولید کرد. اثرات گلبرگ زعفران به تأیید محافل و نشریات معتبر خارجی رسیده و درمان آن در افسردگی های خفیف تا متوسط تایید شده است. در شکل 1 انواع مختلف داروهای تولید شده از زعفران نشان داده شده است.

انواع مختلف داروهای تولیدشده از زعفران

شکل 1- انواع مختلف داروهای تولید شده از زعفران